Көне түркі жазуы
Қалыптастырушы бағалауға арналған тапсырмалар жинағы
Қазақ тілі (оқыту қазақ тілінде), 8-сынып
Құрметті мұғалім!
Бұл тапсырмалар жинағы білім беру мазмұнын жаңарту аясында мұғалімдерге әдістемелік көмек ретінде құрастырылды. Жинақ — мұғалімдердің ұжымдық жұмысының нәтижесі.
Бағалау критерийлері мен дескрипторлары бар тапсырмалар қалыптастырушы бағалауды жүргізуге, сабақты жоспарлауға, ұқсас тапсырмаларды құрастыруға және іріктеуге, сондай-ақ оқу мақсатына жетуге бағытталған сындарлы кері байланыс беруге көмектеседі.
Жинақ ұсыныстық сипатта: білім алушының қажеттілігі мен мүмкіндігін ескере отырып, тапсырмаларға өзгерістер енгізуге, толықтыруға және бейімдеуге болады.
Жемісті жұмыс пен шығармашылық табыс тілейміз!
Жинақ негізгі мектеп мұғалімдеріне, әдіскерлерге, критериалды бағалау бойынша өңірлік және мектеп үйлестірушілеріне, сондай-ақ басқа да мүдделі тұлғаларға арналған.
Мазмұны
1-тоқсан
Көне түркі жазбалары және қазақ жазуы (орфография), Адамзаттық құндылықтар және әлем мәдениеті (фонетика).
2-тоқсан
Кәсіп пен еңбек. Болашақ мамандықтары (лексика), Ғарышты игеру жетістіктері (синтаксис).
3-тоқсан
Биоалуантүрлілік және Қызыл кітап (синтаксис), Қоршаған орта және энергия ресурстары (синтаксис), Жасөспірім және заң (синтаксис).
4-тоқсан
Театр өнері мен мәдениеті (синтаксис), Қазақстандағы туризм және экотуризм (пунктуация).
1-тоқсан: қалыптастырушы бағалау тапсырмалары
Бөлім: Көне түркі жазбалары және қазақ жазуы. Орфография
Оқу мақсаты: 8.1.3.1
Тыңдалған мәтіннің мазмұнын түсіну, берілген ақпараттан астарлы ойды анықтау.
Ойлау дағдысы
Білу және түсіну
Бағалау критерийі
Білім алушы мәтін мазмұны бойынша берілген ақпараттан астарлы ойды анықтайды.
1-тапсырма
Мәтінді мұқият тыңдаңыз. Жалқы есімдерді ажыратыңыз.
Түркі руна жазбалары
Түркілердің жазуы туралы ең алғашқы мәліметтер қытай деректерінде кездеседі. Жалпы, түркі жазуының пайда болған уақыты V ғасыр деп есептеледі. Нақтырақ айтқанда, түркілер IV ғасырдың екінші жартысында өз жазуларын кең ауқымда қолданған.
Түркілер өзге мемлекеттермен қарым-қатынас жасағанда да жазуды пайдаланғаны туралы деректер көп. Мысалы, Византия императорына түркі елшісі қағанның хатын апарғанын Менандр Протектор естелігінде атап өтеді.
Орта ғасырларда түркілердің төл жазуы мен әліпбиі болған. Әр ру таңбалары негізінде жасалған әліпбиде 35 әріп болғаны айтылады. Көне түркі жазуы руна немесе сына жазуы деп аталған.
Көне түркі жазуының ескерткіштері Орталық Азия аумағынан көп табылған. Ең белгілілері Солтүстік Моңғолиядағы Орхон, Селенга, Толы өзендері бойынан табылған тастағы жазулар. Бұл жазулар Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк құрметіне арналған.
Қазақстан аумағында да Талас және Іле өзендерінің аңғарынан ескерткіштер табылған. Жазба ескерткіштердің ең көп кездесетін өңірлерінің бірі — Сібір өлкесіндегі Енисей өзені бойы. Жазулар құлпытастарға, қыш пен металдарға және басқа да заттарға қашалып жазылған.
Қорытындылай айтқанда, VII–IX ғасырлар аралығында Қазақстан аумағындағы ортағасырлық мемлекеттерде көне руналық түркі жазуының қолданылу аясы едәуір кең болған.
Қазіргі ғылымда жиі қолданылатын «руна», «рунология» сөздерінің мағынасын көпшілік біле бермейді. «Руна» — «әріп» немесе «белгі» дегенді білдірмейді; ол «құпия», «белгісіз» ұғымдарымен байланыстырылады. Бұл сөз латынның arcanum (мысалы, Таро арқандары) және гректің mysterion (мистерия) сөздеріне мағыналас.
Сұрақтар
- Көне түркі жазулары қай кезеңде пайда болды?
- Көне түркі жазуын басқаша қалай атаған?
- Көне түркі жазуының ескерткіштері қай жерлерден табылған?
- «Руна» сөзі қандай мағына береді?
Дескриптор
- Мәтін мазмұны бойынша ақпаратты анықтайды.
- Жалқы есімдерді ажыратады.
- Берілген сұрақтарға жауап береді.
2-тапсырма
Берілген сөйлемдердің астарлы мағынасын анықтаңыз.
Сөйлем
Түркілер басқа мемлекеттермен қарым-қатынас жасағанда, өз жазуларын қолданғаны жайлы көптеген мәліметтер бар.
Бұл нені аңғартады?
Оқушының жауабы үшін орын.
Сөйлем
Жазулар құлпытастарға, қыш пен металдарға және басқа да заттарға қашалып жазылған.
Бұл нені аңғартады?
Оқушының жауабы үшін орын.
Дескриптор
Білім алушы астарлы мағынаны анықтайды.
Оқу мақсаты: 8.2.2.1
Публицистикалық және ғылыми стиль ерекшеліктерін қолданылған тілдік құралдар арқылы тану.
Ойлау дағдысы
Қолдану
Бағалау критерийі
Білім алушы тілдік құралдар арқылы стиль ерекшеліктерін таниды.
Мәтін 1: Көне түркі жазуы
Көне түркі жазуы (Орхон-Енисей жазуы) — түркі тайпаларының V–X ғасырлар аралығындағы жазуы. Алғаш рет Орхон өзені бойынан (Екінші Түрік қағандығы) және Енисей өзенінің жоғарғы ағысынан (Қырғыз қағандығы) табылған. Кейде «руника жазбасы» деп аталады; кейбір белгілері герман руналарына ұқсас. Зерттеушілер азиялық түркі руналары соғды жазуы негізінде VIII ғасырға дейін қалыптасқан деп есептейді. Әліпбиінде 40-қа жуық графема бар. 1893 жылы В. Томсен жазуды оқыса, 1894 жылы В.В. Радлов алғашқы тәржімаларын жасаған.
Мәтін 2: Ортақ жазу — түркі бірлігінің бастауы
Уақыт өте келе әр халық өз тегін іздеп, төл тарихын түгендейді. Соңғы жылдары түркі жұртының түп-тамырлас екенін тереңірек танып, ынтымағы жарасқан тұтастыққа ұмтылуы осының айғағы. Түркі тілдес мемлекеттердің Ақсақалдар кеңесі ортақ әліпби туралы бастама көтерді. Бұл түркі халықтары бірлігінің кепілі — өзара ортақ әрі түсінікті жазу мен тіл екенін аңғартады. Ахмет Байтұрсынұлы да 1926 жылы Бакуде сөйлеген сөзінде ортақ әліпби мәселесін көтерген. Дегенмен бұл бастаманың нақты қашан іске асатыны — уақыт еншісіндегі мәселе.
Тапсырма
Мәтіндермен танысыңыз да, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.
- (а) Әр мәтіндегі тақырыпқа қатысты тірек сөздерді анықтаңыз.
- (ә) Мәтіндерден қандай ерекшелік байқалады?
- (б) Мәтіндер қай стильде жазылған? Ерекшеліктердің стильге қатысы бар ма?
Дескриптор
- Мәтіндердегі тірек сөздерді анықтайды.
- Мәтін стильдерінің ерекшеліктерін ажыратады.
Оқу мақсаты: 8.3.5.1
Оқылым және тыңдалым материалдары бойынша баяндау желісін сақтап, жинақы мәтін (аннотация) жазу.
Ойлау дағдысы
Қолдану
Бағалау критерийі
Білім алушы баяндау желісін сақтап, әр бөліктен алынған маңызды ақпараттар негізінде жинақы мәтін жазады.
Күлтегін ескерткіші — түркі тектес халықтардың баға жетпес мұрасы
Түркі халықтарының көне дәуірдегі мәдени мұраларының бірі — Күлтегін ескерткіші. Ол Орхон-Енисей жазуына жатады және VII–VIII ғасырлардағы түркі тарихын танытатын аса құнды дерек көзі болып саналады.
Ескерткіш Енисей өңірі мен қазіргі Моңғолия аумағындағы Орхон өзені бойындағы Кошо-Цайдам ойпатында орналасқан. Оны алғаш тауып, ғылым әлеміне таныстырған — орыс ғалымы Н. М. Ядринцев.
Ескерткіш пирамида тәрізді: биіктігі 3,15 м, ені 1,24 м, қалыңдығы 0,41 м. Жоғарғы бөлігі бес бұрышты, қырларында айдаһар бейнесі мен қаған таңбалары бар. Екінші бетінде орнатылған күні: 1 тамыз, 732 жыл деп көрсетілген.
Негізгі бетінде 40 жол (Үлкен жазу), сол жақ бетінде 13 жол (Кіші жазу) мәтін берілген. Ескерткіш табғаш (қытай) және көне түркі жазуымен толтырылған. Қытайша мәтін 732 жылы Қытай императоры Хусен-Цунг тарапынан бедерленген.
Күлтегін жыры — патриоттық рух беретін батырлық жыр. Оның бір бөлігінде Білге қаған өз елін бірлікке шақырған ойларын баяндайды.
(а) Маңызды ақпарат
Әр бөліктегі негізгі деректерді іріктеп жазыңыз.
Оқушының жауабы үшін орын.
(ә) Аннотация
Баяндау желісін сақтап, жалқы есімдерді қолданып, жинақы мәтін жазыңыз.
Оқушының жауабы үшін орын.
Дескриптор
- Әр бөліктен маңызды ақпаратты іріктейді.
- Мәтін мазмұнын сақтайды.
- Аннотация жазады.
- Жалқы есімдерді орынды қолданады.
Адамзаттық құндылықтар және әлем мәдениеті (фонетика)
Оқу мақсаты: 8.2.4.1
Тақырыбы ұқсас ғылыми және публицистикалық стильдегі мәтіндердің тақырыбын, түрлерін (әңгімелеу, сипаттау, талқылау), құрылымын салыстыра талдау.
Тапсырма
Мәтіндерді сөйлеу ағымындағы әуен, әуез, тембр, қарқын және кідіріс талаптарын сақтай отырып оқыңыз. Екі мәтінді салыстырып, кестені толтырыңыз.
1-мәтін: Әлемдік мәдениет
Әлемдік мәдениет — жалпыадамзаттық мазмұны бар рухани құндылықтар сипатын айқындау үшін қолданылатын күрделі ұғым. Оны дүниежүзі сипат алған діндерге негіздеп христиандық, исламдық, буддалық мәдениет деп бөлу кездеседі, бірақ бұл бөліністі шартты деп қарастырған жөн. Әлемдік мәдениет адамзаттың рухани дамуына әсер еткен және тарихи сабақтастықпен бағаланатын мұралардан тұрады. Үнді, Қытай, Мысыр, Грек, Рим мәдениеті, Орхон-Енисей ескерткіштері, әл-Фараби, Аристотель, Конфуций, Гегель еңбектері, М.Қашғари, Ж.Баласағұн шығармалары, Тәурат, Інжіл, Құран секілді кітаптар — осы мұраның бір бөлігі. Чайковский мен Бетховен, Құрманғазы мен Шопен шығармалары да әлемдік мәдениет құрамына жатады.
2-мәтін: Жаһандық әлемдегі заманауи қазақстандық мәдениет
2017 жылғы 3 қазанда сағат 15:00-де Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы кітапханасының Музейі ғимаратында «Жаһандық әлемдегі заманауи қазақстандық мәдениет» тақырыбында дөңгелек үстел өтетіні хабарланған. Жаһандану үдерісі этносаралық және конфессияаралық шиеленістер, экологиялық мәселелер, ғаламдық ақпараттық кеңістік пен әлемдік нарықтың қалыптасуы арқылы көрінеді. Іс-шараның мақсаты — Қазақстанның ұлттық мәдениеті дамуының өзекті мәселелерін жаһандық үдерістер контексінде талқылап, негізгі бағыттарды талдау. Қатысушылар қатарында Венгрия елшілігінің өкілдері, профессор Михай Фрешли және зерттеушілер бар. Мекенжай: Астана қаласы, Бейбітшілік көшесі, 11.
Салыстыру өлшемдері
- Мәтіннің стилі
- Тақырыбы
- Түрі
- Құрылымы
- Ұқсастығы
- Айырмашылығы
Жауап
Оқушының жауабы үшін орын.
Дескриптор
- Мәтіндерді салыстырады, ұқсастығы мен айырмашылығын ажыратады.
- Түрі, стилі, тақырыбы және құрылымын анықтайды.
Автор көзқарасы және экспрессивті-эмоционалды сөздер
Оқу мақсаты: 8.1.2.1
Әлеуметтік-қоғамдық, мәдени-тарихи тақырыптарға байланысты диалог, монолог, полилогтердегі автор көзқарасы мен экспрессивті-эмоционалды сөздердің рөлін талдау.
Бағалау критерийі
- Автор көзқарасын анықтайды.
- Экспрессивті-эмоционалды сөздердің маңызын талдайды.
Ойлау дағдысы
Жоғары деңгей дағдылары
1-тапсырма
Мәтінді тыңдаңыз.
Бүгінгі жастар келбеті және оған мінездеме
Қазіргі жастардың келбеті мен мінездемесіне анықтама іздесек, екі қызық қыр байқалады: біріншісі — аға ұрпақтың қоғамдық пікірі, екіншісі — жастардың өз көзқарасы. Үлкендердің пайымы көп үйде күнделікті әңгіме тақырыбына айналған. Ал бүгінгі қазақ жастары өздері туралы не ойлайды?
Кейбір жастар өмірді таусылмайтын той-думан секілді қабылдап, аз ғана күш салсаң, бәрі өзінен-өзі орындалады деп ойлауы мүмкін. Мұндай ұстанымға сыртқы ықпал әсер етеді. Мәселен, MTV телеарнасының бірнеше буынға қалдырған әсері туралы айтқанда, оның ықпалын жоққа шығару қиын. Зерттеулердің бір бөлігі 13 пен 25 жас аралығындағы жастардың цензурасыз сөздерді, сондай-ақ ата-ана беделіне қатысты көзқарасын медиа арқылы ертерек қалыптастырғанын көрсетеді. Дегенмен бұл мәселенің беткі қабаты ғана.
Түйіндей айтқанда, бүгінгі жетістік пен жинақталған еңбек ертең елеусіз қалмаса екен деген алаң бар. Үміт сыйлайтыны — ауылдан шыққан қарапайым, қайсар ұрпақ. Сенім арттыратыны — еліне адал ер мен тірегін таныған жар.
(а) Мәтіннен үзінді
- «Бұл пікірлер әрбір үйдегі асхананың трендті тақырыбына айналғанына да біраз уақыт...»
- «Бүгінгі жас өмірді таусылмайтын той-думан ретінде қарап, аз ғана күш салсаң, бәрі бола қалады деп ойлайды.»
- «Осы жайтқа себеп — сыртқы әсер.»
Автор қандай көзқараста?
Оқушының жауабы үшін орын.
(ә) Талдау сұрақтары
- Автор неден қорқады?
- Неден үміттенеді?
- Неге сенім артады?
Оқушының жауабы үшін орын.
Дескриптор
Білім алушы мәтіндегі автор көзқарасын анықтап, пікірін талдайды.
2-тапсырма
Тұжырымдамалық кестені толтырыңыз: ортасына экспрессивті-эмоционалды сөздерді, ал ұяшықтарға сол сөздердің рөлін жазыңыз.
Сөз
Оқушының жауабы үшін орын.
Рөлі
Оқушының жауабы үшін орын.
Рөлі
Оқушының жауабы үшін орын.
Дескриптор
Білім алушы экспрессивті-эмоционалды сөздерді анықтап, олардың мәтіндегі қызметін талдайды.
2-тоқсан: қалыптастырушы бағалау тапсырмалары
Бөлім: Кәсіп пен еңбек. Болашақ мамандықтары. Лексика
Оқу мақсаты: 8.1.5.1
Перифраз түрінде берілген сұрақтар арқылы мәтіннен қажетті ақпаратты табу және көтерілген мәселе бойынша ой тұжырымдау.
Ойлау дағдысы
Қолдану
Бағалау критерийі
- Перифраз сұрақтарына жауап беру үшін мәтіннен қажетті ақпаратты табады.
- Көтерілген мәселені анықтап, ой тұжырымдайды.
1-тапсырма
Мәтінді тыңдаңыз.
Болашақта қандай мамандықтар пайда болады?
Соңғы зерттеулер көптеген жұмыс орындарына қауіп төніп тұрғанын көрсетеді: қазіргі бізге таныс мамандықтардың бір бөлігі болашақта сұраныстан шығуы мүмкін. Болжам бойынша, 2020 жылға қарай әлемдік еңбек нарығында жоғары білімді 40 млн маманға қажеттілік туындайды.
Дегенмен дамыған елдер тұрғындарының арасында «алған біліміміз ертең қажет болмай қала ма?» деген үрей бар. Pew Research Center дерегіне сәйкес, америкалықтардың 87% жұмысын сақтап қалу үшін қосымша білім алуға дайын. Сарапшылардың 48% робот техникасының дамуы салдарынан жұмыс орындары азаяды деп санайды: бір робот мың адамның жұмысын алмастыруы мүмкін.
2015 жылы Ричард Сасскинд пен Дэниель Сасскинд «The Future of the Professions» кітабында мамандықтарды екі өзгеріс күтіп тұрғанын айтады: біріншіден, жаңа технологиялар дәстүрлі жұмысты жеңілдетеді (мысалы, дәрігер Skype арқылы кеңес береді); екіншіден, технологиялар кей жағдайда адам еңбегін толық алмастырып, кейбір қызметкерлер жұмысынан айырылуы ықтимал. Билл Гейтс те алдағы 20 жылда көптеген мамандықтар автоматтандырылып, біліктілігі төмен қызметкерлер бәсекеге төтеп бере алмауы мүмкін екенін ескертеді.
Сұрақ
Түрлендірілген сұрақтарға жауап беріңіз:
- Дамыған мемлекеттің халқы неден қорқады?
Оқушының жауабы үшін орын.