Ұста - шебер, ісмер адам
Ұста — шеберліктің тірегі
Ұста — шебер, ісмер адам. Ол түрлі материалдардан тұрмысқа, күнделікті өмірге қажетті заттар мен бұйымдар жасаған. Ұсталық — еңбек пен талғамды, тәжірибе мен жауапкершілікті қатар талап ететін өнер.
Ұстаның негізгі құралдары
- көрік, төс
- ерітетін ожау, балғалар
- көсеу, бұрғы
- қашау, егеу
- шеге, сым
- қалыптар
Қолданылған тәсілдер
Ұсталар шеберлікке жеткізетін түрлі әдістерді қолданған: қалыпқа құю, соғу, шегендеу, қара бағдар қондыру, зер жүргізу, сіркелеу сияқты тәсілдер бұйымның беріктігімен қатар көркемдігін де арттырған.
Тарихи дамуы және мамандану
Қазақстан аумағындағы ұсталық өнер қола дәуірінен бастап кеңінен дамыған. Жасайтын материалына немесе бұйымына қарай дәстүрлі қазақ қоғамында ұсталар бірнеше салаға бөлінген.
Ұста түрлері
мүйізші, ерші, тоқушы (шыбық тоқушы), ағаш оюшы, сазгер, майдагер, мыскер, балғашы, таспашы, бәдізші, темірші және т.б.
Ерекшелігі
Көпшілік ұсталар ұсталықтың бірнеше түрін қатар меңгеріп, шеберханасында әртүрлі қажеттілікті өтеген.
Киелі кәсіп ұғымы
Халық арасындағы мәліметтерге қарағанда, ұсталықпен алғашқы кезеңде бақсылар да айналысқан. Оларды жұрт “Тәңірдің өзі жіберген іс істеуші адамдар” деп құрметтеген.
Жоралғылар мен тазалық
Темірші ұсталар іске кіріспес бұрын мал сойып, қан жағу, сүт шашу сияқты жоралғылар жасап, рухани тазалыққа мән берген.
Кішіпейілділік пен сақтану
Темірді төске басар кезде “менің қолым емес, Тәңірдің қолы” деп айтуда менмендіктен арылу, өзіне сеніп кетуден сақтану бар.
Дәстүрлі ортада ұста дүкені, көрігі және құрал-саймандары да киелі саналған. Бұл түсінік ұсталықты жай ғана кәсіп емес, қауымның тіршілігін сақтап тұрған жауапты қызмет ретінде бағалағанын көрсетеді.
Жаугершілік замандағы мәртебе
Жаугершілік кезеңде темірші ұста мен берен ұстаның өнері батырлықпен бірдей бағаланған. Өйткені олар әрбір жауынгерге кемінде бес қаруын, сауыт-сайманын, дулығасын және өзге де қажетті жабдықтарын қысқа уақытта әзірлеп берген.
Шебер қолдың құны
Ерші ұста
Ерші ұстаның қолынан шыққан ер-тұрман кейде бірнеше малға бағаланған.
Сазгер ұста
Ұлттық саз аспаптарын жасайтын әйгілі сазгер ұсталардың туындыларын қазақ сал-серілері арнайы алдыртып, тапсырыспен жасатқан.
Ұрпақ сабақтастығы
Ұсталық кәсіп ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырған. Шеберлік тәжірибемен бекиді: құралдың тілін тану, от пен темірді игеру, өрнек пен өлшемді сақтау — бәрі де дәстүр арқылы беріледі.
Санат: Қазақша шығармалар жинағы ©