Білікті жұмысшылар дайындаудың теориялық негіздері мен практикасы
Білікті жұмысшылар даярлаудың теориялық негіздері мен практикасы
Кәсіптік педагогика тек зерттеу ауқымымен ғана емес, өз даму тарихымен, әр кезеңде ашылған жаңалықтарымен, тұлғалар тағдырындағы текетірестер мен адасуларымен, әрі ой әлеміндегі күрделі ізденістерімен қызықты. Ол жалпы педагогиканың бір тармағы ретінде кәсіптік білім беру жүйесін жетілдіру үдерісінде қалыптасты. Бұл — енді дамып, қанат жайып келе жатқан жас ғылым саласы.
Басқа ғылымдар сияқты, кәсіптік педагогиканың да өз ұғымдары мен түсіндіру аппараты бар; оның іргелі ғылым екендігін және сапалық ерекшеліктерін дәлелдейтін тұжырымдары қалыптасқан. Қазіргі кезеңде нарық талабына сай бәсекеге қабілетті жұмысшыларды даярлау және олардың біліктілігін арттыру бойынша жаңа тұжырымдамалар әзірленіп, оқыту әдістері мен оқу үдерісін ұйымдастыру формалары жетілдіріліп келеді.
Егемен елімізде кәсіптік педагогика білікті жұмысшы-мамандарды даярлауға, олардың кәсіби әлеуетін өркениетті деңгейге көтеруге бағытталған өзекті міндеттерді шешуге қызмет етеді. Нарық жағдайына бейімделген ақпаратты тез, дәлелді және тиімді игеру — бүгінгі күн талабы.
Білікті педагог, өз ісінің білгір маманы болу үшін ғылымды меңгеру ғана жеткіліксіз. Оны практикада қолдана білу, кәсіби қызметті әлемдік деңгейдегі талаптармен ұштастырып, нақты нәтижеге айналдыра алатын жан-жақты кәсіп иесі болу қажет.
Кәсіби біліктілікті жетілдірудің кезеңдері
Білікті жұмысшы мамандығының қалыптасуы әлеуметтік жағдайлар мен кәсіби қызметтің сипатына тікелей байланысты. Э. Ф. Зеердің пікірінше, маманның кәсіби біліктілігін жетілдіру үдерісі төмендегі бес саты арқылы сипатталады:
1) Оптация
Адамның психофизиологиялық ерекшеліктеріне сәйкес кәсіп таңдауды саналы түрде қалыптастыру.
2) Кәсіптік білім беру
Жеке тұлғаның кәсіби білімін, білігін және дағдыларын әлеуметтік әрі кәсіби мәні бар қасиеттерімен ұштастыра отырып жетілдіру.
3) Кәсіби бейімделу
Әлеуметтік және кәсіби ортаға кірігу; кәсіби қызмет дағдыларын меңгеру үшін өз бетінше тәжірибе жинақтау, кәсіби бағдарды нақтылау.
4) Кәсібилену
Кәсіби ұстанымды қалыптастыру, маңызды кәсіби қасиеттер мен дағдыларды үйлестіру, кәсіби қызметті жоғары біліктілікпен атқара алу.
5) Кәсіби шеберлік
Кәсіби қызметті ең жоғары шеберлік деңгейіне жеткізу, шығармашылықпен жұмыс істей алу және авторлық қызмет жүйесіне ену.
Осы сатылардың ең жоғарғы межесі — кәсіпті игерудің түпкі мақсаты: кәсіби шеберлікке жетіп, өз ісінің маманы атану.
Біліктілік сипаттамасының шектеулері және профессиограмма
Қазіргі уақытқа дейін жұмысшылар мен мамандарды даярлау мәселесі көбіне олардың кәсіптік біліктілігін сипаттау тұрғысынан негізделіп келді. Кәсіптік мектеп түлектеріне оқу орындары беретін біліктілік сипаттамасы оқу барысында меңгерілуі тиіс білім, білік және дағдыларға қойылатын талаптарды анықтайды. Бұл талаптар уәкілетті органдардың кәсіптік білім саласындағы нормалары арқылы белгіленеді.
Нені айқындайды?
- Білім көлемі
- Практикалық білік
- Дағды деңгейі
Не жетіспейді?
- Маңызды кәсіби сапалар мен тұлғалық қасиеттердің нақты көрінісі
- Шығармашылық қабілеттілікті бағалау және дамыту талаптары
- Іскерлік әрекеттерді кәсіпкерлікпен ұштастыру және кәсіби шеберлікке жеткізу логикасы
- Авторлық қызмет жүйесіне ену траекториясы
Бұл — қазіргі кәсіптік мектеп түлектерін даярлауда олардың біліктілік сипатын анықтаудағы негізгі кемшіліктердің бірі. Мұндай тығырықтан шығудың тиімді жолы — кәсіптік даярлау мәселесін профессиографиялық тұрғыдан қарастыру.
Профессиограмма нені береді?
Кәсіби даярлау деңгейі мен сапасын тек біліктілік сипаттама емес, кәсіби талаптарды жан-жақты ашатын профессиограмма айқындай алады. Профессиограмма белгілі бір кәсіпке толық сипаттама бере отырып:
- кәсіптің адамға қоятын талаптарын;
- қызметті орындауға қажетті тұлғалық және моральдық қасиеттерді;
- ойлау ерекшеліктерін;
- арнаулы білім, білік, дағдыны іске қосатын әрекет жүйесін
Демек, бітірушілердің даярлығы тек білім, білік және дағдылармен шектелмейді: кәсіби табысқа жеткізетін объективті қажеттіліктер әлдеқайда кең, ал оларды толық қамту үшін профессиографиялық талдау шешуші рөл атқарады.