Ертегілер – халықтық тәрбие жүйесінде
Бала тәрбиесіндегі ертегінің орны: халық педагогикасының көзқарасы
Халық педагогикасы ертегіні тек көңіл көтеру құралы ретінде емес, баланың тілін дамытатын, қиялын өсіретін және ұлттық болмысты танытатын тәрбиелік мектеп ретінде бағалаған. Осы түсінікке сүйенген халық ұстаздары ертегінің бала тәрбиесіндегі орнын бірнеше қырынан айқындаған.
Негізгі түсініктер
Ертегі тіл байлығын сақтауға және баланың сөз саптауын, тіл ұштауын жетілдіруге қажет екенін түсінген.
Жазба әдебиеті кең таралмаған кезеңде ертегі баланың қиялын, рухын тәрбиелеп, жүйелі сөйлеуге баулитынын ұғынған.
Ертегі халықтың ой-өрісі, салт-санасы мен дүниетанымынан дерек беретін рухани мұра екенін таныған.
Ертекшілер дәстүрі және орындаушылық шеберлік
Сондықтан халық арасында ертегіні арнайы айтып тарататын ертекшілер болған. Олар әңгімені мәнерлеп, тыңдаушыны бірден баурап алуға ерекше мән берген. Ертекшінің тілі, үні, дауыс ырғағы мен интонацияны орнымен қоюы — тыңдаушы назарын ұстайтын басты құрал болған.
Мысал ретінде бастау үлгісі
«Ертек-ертек ерте екен,
Ешкі жүні келте екен,
Қырғауыл жүні қызыл екен,
Құйрық жүні ұзын екен,
Мұзға мінген екен,
Бұты сынған екен…»
Осындай тақпақтата бастау ертегінің ырғағын бірден қалыптастырып, көңіл күйді көтеріп, оқиғаны қызықты арнаға бұрып отырған.
Қазақ ертегілерінің түрлері
Қазақ ертегілерінің саны шамамен 4000-ға жуық. Олар мазмұны мен идеялық бағытына қарай бірнеше түрге бөлінеді: хайуанаттар туралы, қиял-ғажайып, тұрмыс-салт, батырлық және аңыз ертегілер.
Хайуанаттар туралы ертегілер
Бұл ертегілер көне заманда ел мен аң-құстың, төрт түліктің киесі бар деген сенім қалыптасқан кезде пайда болған. Сол түсінікке байланысты «Ақ қасқыр», «Шопан ата», «Шек-шек ата», «Ойсыл ата», «Зеңгі баба», «Қамбар ата» сияқты ұғымдар кең тараған. Кейіннен бұл үлгілер тыңдаушыны қуантатын, көңілдендіретін оқиғалармен толыса түскен.
Қазіргі хайуанаттар туралы ертегілерде де жаңаша образдар кездеседі: тұрмыстық заттармен астасқан қиялды бейнелер, түрлі қызық оқиғалар арқылы балаға тапқырлық пен әзіл сезімі дарытылады.
Қиял-ғажайып ертегілер
Қиял-ғажайып ертегілер — баланың қиялын шарықтатып, болашаққа сеніммен қарауға тәрбиелейтін ең әсерлі түрлердің бірі. Ертеде «ұшқыш кілем» туралы армандаған халық кейін «зымыран» секілді ұғымдарды өмір шындығымен сабақтастырып, жұлдыздар мен ғаламшарларды еркін аралайтын алыптар туралы әңгімелер шығарған.
Мұндай ертегілердің бір бөлігі ғылыми болжамдармен үндесетіндіктен, оларды ғылыми-фантастикалық ертегілер деуге болады.
Тұрмыс-салт ертегілері
Бұл ертегілер халықтың тарихи-әлеуметтік талаптарынан туып, қоғамдағы қатынастарды бейнелейді. Онда бай баласы мен жарлы баласының айырмашылығы, ақылды кедей мен сараң бай, қанағатсыз саудагер, ақымақ хан мен ақылды шаруаның іс-әрекеті мен мінез-құлқы суреттеледі.
Батырлық ертегілер
Батырлық ертегілерде елін қорғап, халық қадірлеген ерлердің таңғажайып әрекеттері баяндалады. Мысалы: «Күн астындағы Күнекей қыз», «Ер Төстік», «Керқұла атты Кендебай».
Бұл туындыларда ерлікпен қатар еңбекқорлық, адамгершілік, уәдеге беріктік сияқты қасиеттер кейінгі ұрпаққа үлгі-өнеге ретінде ұсынылады.
Аңыз ертегілер
Аңыз ертегілер көбіне Алдар Көсе мен Қожанасыр есімдерімен байланысты. Мұнда сараң бай, зұлым хан, қанішер уәзір, қу құл, еріксіз қыз сияқты кейіпкерлер арқылы қоғамдағы әділетсіздік әшкереленеді.
Бұл ертегілердің өзегінде жиі кездесетін түйін — зұлымдықты тапқырлықтың жеңуі.
Қорытынды ой
Ертегінің қай түрі болмасын бала жанына жақын. Ол баланың қиялын да, ойын да өрге сүйреп, еңбекқорлыққа, өнегелі болуға, қолынан келетін өнерді игеруге баулиды. Түптеп келгенде, ертегі баланы «жеті қырлы, бір сырлы» азамат болуға тәрбиелеудің рухани құралы қызметін атқарады.