Полигонды жабу мемлекетке қанша зиян екендігін неге ескермейсіндер
Семей полигоны: үнсіз қалған шындық және екіұдай пікір
Семей полигонындағы жарылыстар туралы соңғы жылдары аз айтылып жүрген жоқ. Полигон төңірегіндегі әрқилы демонстрациялар, телемарафондар, тіпті Алматыда өткен ядролық қаруға қарсы конгресс — адамзатты мазасыздандырған «ғасыр қаруының» қаншалықты қатерлі екенін айқын көрсетті.
Алайда соған қарамастан, күні бүгінге дейін қоғамда бір-біріне кереғар екі пікір қатар өмір сүріп келеді. Шынайы ақиқат қайсы? Бұл сауалдың жауабын әлі күнге дейін нақты ажырата алмай жүргендер аз емес. Оған одақтық мерзімді баспасөзде, радио мен теледидарда айтылған кейбір ғалымдар мен журналистердің өзара пікірталастары да әсер етіп отыр.
Екіұдай пікірдің өзегі
- Бір тарап: 1949–1963 жылдары әуеде және жер үстінде жүргізілген сынақтардан зардап шеккен адамдар туралы нақты дерек сақталмаған, ал болса да ауқымы шамалы болуы мүмкін дейді.
- Екінші тарап: полигон маңында туып-өскен, еңбек еткен жұрт мұндай тұжырыммен келісе алмайды — өйткені жарылыстың салдары талай тағдырды жалмағанын көз көрді, көңіл сезді.
Радиация желмен келеді: қырдағы өмірдің осал тұсы
Ғалымдардың айтуынша, ашық аспан астындағы жарылыстан кейін ауаға көтерілген радиация желмен ілесіп, жауын-шашынмен бірге жерге түседі. Қырдың ауа райы құбылмалы: желдің екпіні кейде секундына 20–30 метрге дейін жетеді. Мұндайда радиоактивті тозаң санаулы уақыттың ішінде-ақ жүздеген шақырым алыс аймақтарға жетіп үлгермей ме?
Қашанда жел өтінде, нөсер жаңбырда, қарлы боранда малды көздің қарашығындай сақтап, отар шетінде, қыр төсінде күн кешкен малшылар қауымы — табиғатқа ең жақын, демек қауіп-қатерге де ең жақын адамдар. Радиацияға бірінші болып тап болатын да солар емес пе?
Естен кетпейтін куәлік
Әуедегі және жер үстіндегі жарылыстар жүрген сол жылдары өзім білетін үш-төрт шопанның қылтамақ атты дауасыз дертке шалдығып, көз жұмғаны есімде. Солардың бірінің ауыр хәлде жатып айтқан сөзі жадымда қалыпты:
«Ата-бабамызда жоқ бұл кеселдің қайдан пайда болғанына ақылым жетпейді. Бәрінен де ішер асың бола тұра, аштан өлу — азап екен».
Одан кейін де талай адам қылтамақтан, әртүрлі қатерлі ісіктен көз жұмды. Бұл қасіреттің бүгін еселеп арта түскенін ешкім де жоққа шығара алмас.
Осы арада қаза болған жандардың есімдерін атап, аруақтарын күңірентуді жөн көрмедім.
«Ғылыми дәлел» дегеннің көлеңкесі
Ол кезеңде экологиялық апаттың негізгі көзі саналатын зауыт-фабрикалардың көк тіреген мұржаларынан күні-түні толассыз көтерілетін түтін де некен-саяқ еді. Мұның өзі көп жайды аңғартатын. Бірақ бізде кейде екінің біріне түсінікті, тайға таңба басқандай мәселенің өзін «ғылыми негіздеп» көрсету әдетке айналғандай.
Чернобыль трагедиясы кезінде де сол өңір халқының мұңы мен зары үш жылдан кейін ғана мойындалып, ел назарына іліккені — осының айғағы. Бір өңірдің қан жылаған үніне жартыкеш ақиқат айтылып, «дүрлігудің қажеті жоқ, бәрі қалыпты, тіпті ұрпақ өрбітуге мүмкіндік бар» деген уәждің үстем болғанын ұмытқан жоқпыз.
Күмәнді уәждер және күнделікті шындық
Кей адамдар: «Дауыс көтерудің қажеті не, ғалымдар жарылыстың зиянсыз екенін дәлелдеп отыр ғой. Полигонды жабу мемлекетке қанша шығын, қаржы қайдан табылады? Мұның бәрі әлдекімдердің атақ үшін көтерген дабырасы емес пе?» — дегенге ұқсас әңгіме сабақтайды.
Мұндай сөзді естігенде Абайдың «үлкендерім сөз айтса, бас изеймін шыбындап» деген жолдары еске түседі. Оқыған-білген жақсы, бірақ естігенді өз ой таразысына салып, айналаңдағы өмірмен ұштастырып байлам жасау одан да маңызды емес пе?
Өйткені кеше ғана 40–50 жас шамасында қатерлі ісікке не қылтамаққа ұшырап қайтыс болған ағайынының жаназасына топырақ салған адам да дәл сондай сырт сөзге сеніп, «солай дейді ғой» деуі мүмкін. Әр нәрсенің байыбына бармай, ойланбайтынымыз — өкінтеді. Қуантатыны — ондайлар аз.
Үн көтерген адамдар: қоғамдағы жауапкершіліктің белгісі
Астанадағы, облыстағы Невада–Семей қозғалысын қолдаушыларды бір бөлек қойып, өз ортамызға келсек, полигонның қауіп-қатері туралы шырылдап айтып, жүйелі жұмыс жүргізген азаматтарды ризалықпен атауға болады. Олардың қатарында соғыс және еңбек ардагері Рымтай Ізбастин, дәрігер Қарлығаш Машрапова, аудандық Қазақ тілі қоғамының төрағасы Алпысбек Әділханов бар.
Қазақстан КСР халық депутаты, жазушы Әбіш Кекілбаевпен болған кездесуде Семей полигонына қатысты алаң көңілін білдіріп, сауал қойған Жосалы совхозының директоры Қапен Төлеубеков пен «Октябрьдің 40 жылдығы» атындағы совхоз директоры Шаймұрат Бозтаевтың да әрекеті — азаматтық ұстанымның көрінісі.
Аудан орталығындағы демонстрациялардың бірінде еңбек ардагері, ардақты ана Қанипа Смағұлова апайдың көз жасын іркіп тұрып, «өсер-өнер ұрпағымыз үшін полигон жойылсын» деген әлсіз үні жұртқа зор әсер еткен еді.
Компенсация емес, емхана керек
Сол кездесуде Баянауыл астық қабылдау пунктінің директоры Зоркен Маханов ақсақал: егер компенсация ретінде 40% қаражат бөлінсе, сол қаржыға бүгінгі талапқа сай құрал-жабдықпен жарақталған емхана мен аурухана салынса деген ұсыныс айтқан еді.
Бұл — бір адамның ғана емес, мыңның пікірі деуге болады.
Ауданның полигонмен байланысы: шекара ғана емес
Ұзақ уақыт бойы полигондағы жарылыстарға байланысты біздің аудан тұрғындарының зардап шегіп отырғаны мойындалмады. Тек Невада–Семей қозғалысының жергілікті белсенділері мен Қазақстан Компартиясы аудандық комитеті бұл мәселені жүйелі түрде жоғары орындарға жеткізіп келеді. Бірақ әзірге оң өзгеріс сезілер емес.
Полигонның ауданға қатыстылығы туралы айтқанда, бір нәрсені анықтап алған жөн: аудан аймағы полигонмен шекаралас қана емес. Сексенінші жылдардың басындағы құрғақшылықта шөп шықпай қалып, «Октябрьдің 40 жылдығы», С. Торайғыров атындағы, «Южный» және бірқатар совхоздардың пішенші-механизаторлары полигон аймағында тұрып, жем-шөп әзірледі. Дайын шөпті тасуға ондаған көлік, жүздеген адам жұмылдырылды.
Газет дерегі және көңілдегі қобалжу
Жарылыстан пайда болған шұңқырдағы радиация мөлшері 1100 микрорентген болса, оған таяу Егіндібұлақ ауданының шаруашылықтары шөп дайындайды екен. Ал олардың шабындықтарындағы радиация 100–150 микрорентген деңгейінде деп жазды «Орталық Қазақстан» газеті (1990 жылғы 13 шілде, №161).
Осы аймақта біздің ауданның пішенші-механизаторлары да жұмыс істеген. Тіпті кейбірі сөз болып отырған шұңқырларда жиналған суға түсіп жүрген. Олардың арасында мектеп оқушылары да аз емес еді.
Ол жерде болып, біршама уақыт тұрып, жұмыс істеген адамдарға, әсіресе сол кездегі балаларға бұл жағдай ізсіз, зиянсыз өтсе — біз тек қуанар едік. Бірақ газеттегі дерек көңілге қобалжу ұялатып, қолыма қалам алғызғанын несіне жасырайын.
«Аманат» газеті. Сүлеймен Баязитов.