Жанкісіні осы өлеінің соңында
Жанкісі би туралы дерек
Жанкісі би шамамен 1770–1772 жылдары Ұлытау өңірінде дүниеге келіп, 1848–1849 жылдары Сыр бойында қайтыс болған деседі. Ол — би әрі ақын ретінде ел жадында сақталған тұлға.
Шыққан тегі туралы әртүрлі деректер
Жанкісінің әкесінің аты әр жинақта әрқалай көрсетіледі: бір деректе — Өтемістің, енді бірінде — Басыбайдың баласы делінеді. Бұл айырмашылық ауызша тараған мәліметтердің әр кезеңде әртүрлі хатқа түсуімен байланысты болуы мүмкін.
Ел ішінде сақталған сөздері
Бидің артында «Қоқан ханына айтқаны», «Қожыққа айтқаны» және басқа да толғау, уәж сөздері қалған. Олардың бір бөлігі әртүрлі жинақтарда жарияланып, халық жадынан жазба мұраға айналған.
Жариялану тарихы
«Қоқан ханына айтқаны» атты тегеурінді өлең алғаш рет 1875 жылы «Записки Оренбургского отделения РГО» журналында жарияланған. Кейін 1885 жылы Орынбор қаласында ғалым, профессор Н. Веселовский құрастырған «Образцы Киргизской поэзии» кітабына қайта енгізілген.
Веселовскийдің ескертпесі
Осы кітапта Веселовский жырдың авторын «Сыр бойылық Найман» деп қана көрсеткен. Бұл — ақын туралы деректің қысқа берілгенін әрі сол кезеңдегі жіктеудің (ру-тайпа, өңір) жиі алдыңғы орынға шыққанын аңғартады.
Өлеңнің өзегі: озбырлыққа қарсылық
Би, ақын Жанкісі Қоқан хандығының қазақ жұртшылығына жасап жүрген озбырлығын өткір тілмен ашына баяндайды. Оның жыры — айыптау ғана емес, ел намысын оятатын қарсылық сөзі. Өлең соңында ақынның күйзелісі мен іште қалған зары айқын сезіледі:
Ел ішінде ажарлы,
Қыз-қатынды қоймайды.
Жақсыларды сөгеді,
Ат үстінен тебеді.
Жүрексініп отырмын,
Айтар сөзім көп еді.