Қазақша рефераттар

Қасымханның қасқа жолы деген аңыз

XVI ғасырдағы Жетісу аймағындағы Қазақ хандығының саяси жағдайы

Автор: Н. Дәуірбаева

Мекеме: Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, Түркістан

Бұл мәтінде Қазақ хандығының қалыптасуы мен даму тарихымен тығыз байланысты болған Жетісу өңіріндегі XVI ғасыр басындағы саяси ахуал қарастырылады. Негізгі назар хандық биліктің Бұрындық ханнан Қасым ханға ауысуы, Мауереннахр мен Түркістан аймағындағы өзгерістер, сондай-ақ Моғолстан ханы Саид ханмен жүргізілген дипломатиялық қатынастардың тарихи маңызына аударылады.

Бұрындық хан билігі және Қасым ханның күшеюі

XVI ғасырдың басындағы алғашқы онжылдықта хандық билікті Керей ханның ұлы Бұрындық хан жалғастырғанымен, жазба деректерде оның Жетісуда нақты билік жүргізген әрекеттері айқын көрінбейді. Мұхаммед Хайдар Дулати бұл кезеңде ресми хан Бұрындық болғанымен, нақты билік Қасым ханның қолында екенін атап көрсетеді. Сонымен бірге Дулати Қасым ханның беделі аса жоғары болып, ал Бұрындықты «хан» деп атаушылар азайғанын жазады.

Бұрындық хан беделінің төмендеуін түсіндіретін жайттардың бірі — оның Мұхаммед Шайбани әулетімен құдандалы болуы. Бір қызы Шайбани ханның інісіне, екіншісі өз ұлына ұзатылғаны айтылады. Бұл одақтастықтың астарында болашақ хандық билік үшін күрес тұрғаны байқалады: Бұрындық Жәнібек ханның ұлдары, әсіресе Қасым сұлтан әулетінің ықпалы өсіп келе жатқанын көріп, олардың күшеюіне кедергі жасауға ұмтылған.

Негізгі түйін

Бұрындық ханның саяси таңдаулары (құдандалық, одақтастарды таңдауы, ішкі қарсыластарға қатысты ұстанымы) оның беделін әлсіретіп, ал Қасым ханның әскери-саяси ықпалын күшейтті.

Дулатидің мәліметіне қарағанда, Шайбани хан Жәнібектің ұлдары Таныш пен Жанышқа соққы берген кезде Бұрындық хан оларға жәрдемдеспей, Сыр бойынан солтүстікке қарай ығысады. Ал Қасым хан өз бауырларымен (Жиренше, Қамбар, Махмұт, Әдік сұлтандар) бірге Шайбани ханға бірнеше рет соққы беріп, Түркістан аймағындағы қалаларды ықпалына қаратуға қол жеткізеді. Осы тұста халық алдында Бұрындықтың беделі күрт төмендеп, Қасымның салмағы артқаны аңғарылады.

Бұрындық ханның ордасы Сарайшықта орналасқаны, ал Қасым ханның Жетісуда, Қарайол өзені бойында қыстауы болғаны айтылады. Бұл деректер Қасым ханның Бұрындық тірі кезінде-ақ хандық дәрежеге жақындағанын көрсетеді. Ақырында Бұрындық хан Самарқандқа, қызы Михр Сұлтан ханымның қасына көшіп кетеді. Бұл оқиға шамамен 1511 жылдың күзіне сәйкес келеді. Осыдан кейін Қасым хан 1511 жылы толыққанды хан ретінде билікке көтеріледі.

Аймақтық өзгерістер және Қасым ханның мүмкіндікті пайдалану саясаты

Қасым ханның билікке келуі Орта Азиядағы ірі саяси өзгерістермен тұспа-тұс келді. 1510 жылы Мұхаммед Шайбани хан Мерв түбінде қаза тауып, оның әскері қызылбастардан жеңіліс көреді. Нәтижесінде Бұхара, Самарқанд және Түркістан өңірінің бірқатар қалалары Темір әулетінің өкілі Бабырдың қолына уақытша өтеді. Қасым хан осы ахуалды дер кезінде пайдаланып, оңтүстік бағыттағы ықпалын күшейтуге ұмтылады.

Осы кезеңде Сайрам (Испиджаб) қаласының әкімі Кеттебек елші жіберіп, қаланы Қасым ханның қарамағына алуды сұрайды. Қаланың «кілтін» алу — Қасым хан билігінің заңды түрде танылғанын білдіретін маңызды ишара. Бұдан кейін Қасым хан Ташкентке жорық жасайды, бірақ қаланы билеген Сүйінші хан бекініп алып, қорғанысты күшейтеді. Қасым хан ұзақ қоршауды мақсат етпей, Сайрамға қайтып оралады. Дулати бұл өңірдің жайылымға қолайлылығын атап өтеді.

Саид ханмен кездесу: дипломатия және есеп

Қасым ханның Ташкентке аттанғанын естіген Моғолстан ханы Саид хан Қасымға қосылуды көздеп, жолға шығады. Бірақ Қасым ханның кері қайтқанын Кендірлік маңында естіп, Шу бойындағы ордасына бет бұрады. Дулати өзі ауырып бара алмағанын айта отырып, Саид ханның Қасым хан тарапынан көрсетілген сый-құрметті ұзақ уақыт жадында сақтағанын жазады.

Кездесудің өзегі

  • Саид ханның мақсаты — өзбектерге қарсы бірлескен жорық ұйымдастыру.
  • Қасым хан ұсынысты сыпайы түрде қабылдамай, маусымдық қиындықтар мен қыс қамын алға тартады.
  • Шынайы себеп — аймақтағы күш теңгерімін бұзбай, өзбектерді де, моғолдарды да өзіне қарсы қоймау.

Екі билеушінің дастарқан басындағы әңгімелері де деректе көрініс табады. Қасым хан қымыз ұсынып, оның жылқы сүтінен дайындалатынын әрі емдік қасиеті барын айтады. Саид хан бұрын ішімдіктен тыйылғанын айтып бас тартқанымен, Қасым ханның көңіліне қарап дәмін татады. Дулати Саид ханның жиырма күн қонақ болып, күн сайын қымыз ішкенін, осы аралықта екі жақтың мемлекеттік деңгейдегі мәселелерді талқылағанын жеткізеді.

Қайтарында Қасым хан жылқыны қазақ қоғамының ең қымбат байлығы ретінде сипаттап, екі арғымақтың бірін қонағына сыйға ұсынады. Саид хан «Оғлан Түрүк» атты арғымақты алады. Осылайша екі хандық арасында достық қатынас орнығып, қазақтардың қыстауға қарай көшкені айтылады.

Қасым хан неге бірлескен жорыққа келіспеді?

Деректер логикасына сүйенгенде, Қасым ханның бас тартуы тек «қыс жақын» деген уәжбен шектелмейді. Бұл — аймақтық қауіп-қатерді алдын ала есептеген саяси шешім.

  • Өзбектерді түбегейлі жауға айналдырмау: ұзақ соғыс хандық тұрақтылығын әлсіретуі мүмкін еді.
  • Жеңіс болған жағдайда Ташкент өңірінің негізгі пайдасын моғолдар көруі ықтимал болатын.
  • Моғолдардың күшеюі Жетісуда қазақ иеліктеріне қайта талап қою қаупін арттыратын.
  • Келісім берілген жағдайда қазақ жасақтары Моғолстанның «бұрынғы жерлерін қайтару» жорықтарына міндетті түрде тартылып кетуі мүмкін еді.

Бұл — Қасым ханның көрегендігі ретінде бағаланатын тұс. Кейбір зерттеулерде осы шешім үстірт қана атап өтілгенімен, А. П. Чулошников Қасым ханның Ташкент түбіндегі тәжірибесі оны асығыс шешімдерден сақтандырды деген пікір айтады.

Кейінгі қимылдар: Түркістан, Батыс Қазақстан және аумақтың кеңеюі

Саид ханмен Жетісудағы кездесуден кейін Қасым ханның бұл өңірдегі келесі қадамдары жазба деректерде көп ұшыраса бермейді. Есесіне оның есімі 1516–1517 жылдары Түркістан қалалары үшін шайбанилер жорығына тойтарыс беру оқиғаларымен байланыстырылады. Ал 1518–1521 жылдары Батыс Қазақстанда ноғайларға қарсы күрес жүргізгені жөнінде орыс деректерінде мәліметтер бар.

Қасым ханның әр өңірде қатар әрекет етуі Қазақ хандығының аумағы кеңейіп, ықпалы артқанын аңғартады. Дулати «Жошыдан кейін Қасымдай хан болған жоқ, ол бүкіл Дешті Қыпшаққа билік жүргізді» деп бағалайды. Бұл мадақтау Қасым хан тұсында хандықтың нығайып, халқының саны өсіп, халықаралық деңгейде танылғанын көрсетеді.

Қасым хан дәуіріндегі шекаралық ауқым

  • Оңтүстігі: Сырдарияның оң жағалауына дейін, Түркістан аймағындағы қалалар.
  • Оңтүстік-шығысы: Жетісудың тау етектері мен жазықтарының едәуір бөлігі.
  • Солтүстік-шығысы: Ұлытау, Балқаш өңірі, Қарқаралы тауларына дейін.
  • Солтүстік-батысы: Жайық өзені аңғарына дейін.

Деректерге сүйенгенде, Қасым хан жаулаушылық мақсатпен бөгде елдің жеріне тұрақты түрде шапқыншылық жасамаған. Керісінше, ол келіссөз жүргізу, дипломатиялық тепе-теңдікті сақтау және қорғаныс сипатындағы жорықтар арқылы ықпалын күшейтуге тырысқан. Жетісуда Саид ханмен келісімге келудің өзі Қазақ хандығы үшін Орта Азиядағы халықаралық жағдайда тарихи маңызы зор оқиға болды.

«Қасым ханның қасқа жолы»: құқықтық дәстүр және мемлекеттік басқару

Қазақ хандары ішінде Қасым ханның орны ерекше екенін халық жадында сақталған «Қасым ханның қасқа жолы» атты құқықтық дәстүр де айғақтайды. Бұл ережелер толық күйінде жазба деректер арқылы сақталмағанымен, кейінгі еңбектерде оның мазмұны жүйеленіп беріледі. Қазақ ССР қысқаша энциклопедиясында «қасқа жолдың» бес тармағы көрсетіледі:

  1. 1. Мүлік заңы (жер дауы, мал, мүлік мәселелері).
  2. 2. Қылмыс заңы (ұрлық, кісі өлтіру, талау, шабуыл).
  3. 3. Әскери заң (аламан міндеті, жасақ құру тәртібі).
  4. 4. Елшілік жоралары (шешендік, халықаралық қатынастағы әдеп, сыпайылық).
  5. 5. Жұртшылық заңы (ас, той, мерекедегі тәртіп).

Осындай құқықтық нормалардың қолданылуы Қасым ханның мемлекеттік басқаруды жүйелеуге ұмтылғанын көрсетеді. Кей пікірлерде бұл дәстүр кейін Тәуке хан тұсындағы «Жеті жарғыға» ұласқан құқықтық сабақтастық ретінде қарастырылады.

Өмірінің соңы және мұрасының күрделілігі

Қасым ханның туған және қайтыс болған жылдары туралы нақты дерек бірізді емес. Зерттеушілердің болжамына сәйкес, ол 1445 жылы туып, 1521 жылы қайтыс болған. Сарайшық қаласына жерленіп, басына күмбез тұрғызылғаны айтылады.

Қасым хан тұсында хандық беделі өсіп, аумағы кеңейгенімен, мемлекет толық мағынада бір орталыққа бағынған, ішкі қайшылықтардан ада құрылымға айналды деу қиын. Оның қайтыс болуынан кейінгі билік таласы хандықтың әлсіреуіне әкелгені туралы тұжырым бар. Тарихта Қазақ ордасын қайта тұтастыру бағытын кейінірек Хақназар ханның жалғастыра алғаны белгілі.

Пайдаланған әдебиеттер

  1. 1. М.Х. Дулати. Көрсетілген еңбек, 270-бет.
  2. 2. М.Х. Дулати. Көрсетілген еңбек. А.: «Тұран» баспасы, 2003, 270-бет.
  3. 3. М.Х. Дулати. Көрсетілген еңбек, 30-бет.
  4. 4. Қазақстан тарихы. II том. А., 1992, 374-бет (Академиялық басылым, көне заманнан бүгінге дейін, бес томдық).
  5. 5. М.Х. Дулати. Көрсетілген еңбек, 307-бет.
  6. 6. М.Х. Дулати. Көрсетілген еңбек, 307-бет.
  7. 7. М.Х. Дулати. Көрсетілген еңбек, 309–310-беттер.
  8. 8. М.Х. Дулати. Көрсетілген еңбек, 310-бет.
  9. 9. А. П. Чулошников. Очерки по истории казак-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен. Ч. 1: Древнее время и средние века. Оренбург, 1924, 125-бет.
  10. 10. МИКХ, 177-бет.
  11. 11. А. Исин. Материалы Посольского приказа русского государства о казахском ханстве (XVI — начало XVIII вв.). Кітап: «Вопросы историографии источниковедения Казахстана (дореволюционный период)». А., 1988, 165-бет.
  12. 12. М.Х. Дулати. Көрсетілген еңбек, 111-бет.
  13. 13. Қазақстан тарихы. II том. А., 1998, 375–376-беттер.
  14. 14. Қазақ ССР қысқаша энциклопедиясы. I том. А., 1984, 295-бет.
  15. 15. Б. Кәрібаев. «Аты аңызға айналған хан». Қазақ тарихы, №2, 1996, 29-бет.

Қосымша аңдатпа

Орыс тіліндегі аңдатпа

В статье представлен историографический обзор исторических исследований и источников, связанных со становлением и развитием Казахского ханства на территории Семиречья в XVI веке.

Ағылшын тіліндегі аңдатпа

The article provides a historiographical review of research and sources related to the formation and development of the Kazakh Khanate in the Zhetisu (Semirechye) region in the 16th century.