Мәди Бәпидің баласы

Мәди Бәпиұлы 1880 жылы бұрынғы Семей губерниясы, Қарқаралы уезі, Едірей болысының №3 ауылында дүниеге келген. Туған, өскен жері — Үшқара аталатын биік қоңыр тау бөктері. Руы — Қаракесек.

Шежіре таралымында Қаздауысты Қазыбек биден басталатын билік дәстүрі, одан берідегі Алшынбай, Жанықұл, Қақабай, Қосық, Шәпи, Бәпи есімдері аталады. Мәди — Бәпидің жалғыз баласы. Алшынбайдың алғашқы төрт ұлы дәулеті тасыған бай-манап болса, Бәпи тұрмысы жұтаңдау, ешкімге қиянаты жоқ момын жан ретінде суреттеледі.

Қазақтың дәстүрімен Мәди қара шаңырақ иесі саналып, Алшынбайдың бәйбішесі Ұлжан әженің бауырына салынып өседі. Көзі ашық, көргені көп әженің тәрбиесі оны жасынан алғыр, өжет, өзгенің өктемдігіне мойымайтын қайсар етіп қалыптастырады.

Мәдидің адамгершілікке жақын, әділдікке бейім мінезіне Абай өлеңдерінің ықпалы тигені айтылады. Бұған туыстық байланыс та әсер еткен: Абайдың үлкен әйелі Ділда — Бәпидің ағасы Жүсіптің қызы. Мәди он жасында-ақ Абайдың «Айттым сәлем, Қаламқас», «Сегіз аяқ», «Татьянаның қырдағы әні» сияқты өлең-әндерін шырқағаны сөз болады.

Сонымен бірге Біржан сал, Ақан сері, Балуан Шолақ, Үкілі Ыбырай, Шөже, Кемпірбай секілді өнер алыптары оның рухани ұстаздары ретінде аталады. Сарыарқада саф өнердің туын тіккен саңлақтардың ән-жыры Мәдидің жүрегіне ерте ұялаған.

Мәтінде Мәдидің өнерін «бетке тура айтылған әділ сөз», ал өжеттігін «тентектік» деп бағалаған билікке жақын ағайындарының оны әдейі қақтығысқа итермелеуге тырысқаны айтылады. Алайда ол дүниеқоңыздық пен зорлық-зомбылықты жек көріп, керісінше ел тыныштығы үшін қиянатқа қасқая қарсы тұрған.

Осы тартыстардың соңы оның «ұры-қары, барымташы» атануына дейін жеткізілген жаламен өрбіп, Қарқаралы, Ақмола, Атбасар, Семей, Кереку, Омбы түрмелерінің ащы дәмін татқаны баяндалады. Ол кезеңде ақ пен қараның жігі анық ашылмай, адамшылдық пен озбырлықтың таразысы қисайған шақта Мәди түрмеден-түрмеге айдалып кете барған.

Мәдидің «Үшқара», «Қаракесек» әндері ауыздан-ауызға көшіп, Қыр мен Сырға дейін тарағаны баяндалады. Халық оны әнінен танып, жүзін көрмегендер де бейнесін қиялымен ірілендіріп, өзгеше бір алып тұлға ретінде елестеткен. Осылайша Мәди халық санасында эпикалық образға айналған.

Еркіндік ауасын сезініп, көңілі бір серпілген тұста Мәди «Шіркін-ай» әнін шығарғаны айтылады. Ән әуелде жоғары интервалмен «секіріп» басталып, автордың шалқыған ойын, мызғымас күшін танытса, соңғы жолдарында динамикасы бәсеңдеп, қоңыр үнмен тәтті қиялға жетелеп барып аяқталатын туынды ретінде сипатталады.

1969 жылы жарық көрген өмірбаяндық очеркте Мәдидің сұңғақ бойлы, кең иықты, атжақты, қыр мұрынды, жазық маңдайлы кескіні, отты жанары суреттеледі. Киімді талғаммен киіп, жаңа үлгіге жақын жүретін, орысша киімі мен ширақ қимылы оны оқыған адамға, тіпті әскери жанға ұқсататыны айтылады.

Мәтінде Омбыда сот процесіне қатысқан бір қарт офицердің: егер Мәди еуропаша білім алып, әскери тәрбие көрсе, қабілетті генерал шығар еді деген мазмұндағы сөзі келтіріледі.

Мәди туралы құнды деректердің бірі — күйеу баласы Тоқаш Кәдікеевтің (Мәрпузаға үйленген) естелігі. Ол Мәдидің сақталған жалғыз фотосуретін көздің қарашығындай қорғап, ұрпаққа табыс еткені, суреттің 1915 жылы Атбасар абақтысынан қашып шыққаннан кейін жасырынып жүргенде түсірілгені айтылады.

Мәтінде Мәди Қазан төңкерісін теңдік әкелетін өзгеріс ретінде қабылдап, Қарқаралы өңірінде Кеңес өкіметін орнықтыру ісіне араласқаны айтылады. Ол көзі ашық інісі Нығымет Нұрмақовты басшы санап, соңынан еріп, Қарқаралыдағы совдеп жұмысына қатысады; ауылды жерлерде бірқатар игілікті істерге мұрындық болады.

Азамат соғысы кезіндегі аласапыранда қайта тұтқындалып, 1919 жылы қызылдар түрмеден босатқан соң да жаңа заман ісіне белсене кіріскені келтіріледі. Оның өлең жолдары сол көңіл күйдің айғағы ретінде беріледі.

Мәди ұзақ уақыт ескерусіз қалып келгені, алайда осы «сірескен мұзды» алғаш бұзушылардың бірі қарқаралылық қаламгер Сапарғали Ләмбекұлы болғаны айтылады: ол алпысыншы жылдардың басында Мәди туралы көлемді дастан жазып, ол алдымен облыстық баспасөзде, кейін «Жұлдыз» журналында жарияланған.

Артынша халық жазушысы Әлжаппар Әбішевтің «Найзағай» романы жарық көргені, Әшімбек Бектасовтың деректі кітабында Мәдидің өмір жолы кеңірек баяндалғаны сөз болады. Сондай-ақ Бектасовтың Мәдидің қабіріне белгі қойып, 1974 жылы ескерткіш орнатуға ықпал еткені аталады.

Бүгінде Қазыбек би ауданындағы іргелі шаруашылықтың, Қарқаралы қаласындағы орталық көшелердің бірінің Мәди есімімен аталуы және Қарқаралыдағы тарихи-мәдени ескерткіштер қатарында Мәдидің ескерткіші көрсетілуі — оның есімінің қоғамдық кеңістікте орныққанын аңғартады.