Ірі қараның биологиялық ерекшеліктері
Ірі қараның биологиялық ерекшеліктері
Эволюциялық даму барысында ірі қара адамға қажетті көптеген пайдалы белгілерді қалыптастырды. Бұл түліктің анатомиялық құрылысы мен физиологиялық үдерістерінде өзіне тән ерекшеліктер бар. Қоректену типі бойынша — шөпқоректі, ал ас қорыту сипаты бойынша — күйіс қайыратын жануарларға жатады.
Қоректену типі
Шөпқоректі
Ас қорыту типі
Күйіс қайыратын
Негізгі артықшылық
Ірі азықты көп мөлшерде жеп, тиімді қорыту
Көп камералы асқазан және күйіс қайыру
Ірі қараның күйіс қайыруы ас қорыту жолының құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты. Асқазаны көп камералы, ал оның алдыңғы үш бөлімінде бездер болмайды, сондықтан қарын сөлі бөлінбейді. Бұл бөлімдер желінген азықты күйсеуге дейін сақтайтын әрі араластырып жұмсартатын “қойма” қызметін атқарады.
Алдыңғы қарын бөлімдерінің сыйымдылығы
- Таз қарын
- 150–180 л
- Жұмыршақ
- 12 л
- Жалбыршақ
- 18 л
Азықтың қозғалысы және күйіс процесі
Жұтылған азық өңеш арқылы құрсақ қуысының негізінен сол жақ бөлігінде орналасқан таз қарынға түседі. Ауыз қуысында мол сілекейге шыланған азық қарын мен жұмыршақ қабырғаларының күшті жиырылуы арқасында іштегі заттармен жақсы араласады. Сиыр тәулігіне шамамен 100 литрге дейін сілекей бөледі.
Жұмыршақ бес минут ішінде 7–10 рет жиырылып, азықты араластырып, жұмсартады. Жұмыршақ ұяшықтарында жұмсарған, бірақ толық ұнтақталмаған азық кекіру кезінде өңеш арқылы қайтадан ауыз қуысына оралады. Ол қайта шайналғаннан кейін қайта жұтылады — бұл үдеріс күйіс қайыру деп аталады.
Әдетте мал азықтанғаннан кейін 15–20 минут өткен соң күйіс қайтарады. Азық әбден шайналғанға дейін осылай бірнеше рет қайталанып отырады. Қайта жұтылған, сілекеймен жақсы шыланған азық қарында әрі қарай механикалық және химиялық өңдеуден өтеді.
Негізгі ой
Көп камералы қарынның арқасында ірі қара ірі, қиын қорытылатын азықты көп мөлшерде тұтынып, тиімді қорыта алады. Нәтижесінде жоғары сапалы ет пен сүт өндіруге негіз қаланады.
Микробиологиялық қорыту: негізгі үлес алдыңғы қарындарда
Алдыңғы қарындарда азықтың өңделуі биологиялық, дәлірек айтқанда микробиологиялық үдерістермен қатар жүреді. Ең алдымен қиын қорытылатын зат — клетчатканың ыдырауы ерекше мәнге ие. Микроорганизмдердің тіршілігі нәтижесінде азықпен түскен клетчатканың жартысына жуығы осы бөлімдерде қорытылып, ыдырайды.
Қорыту үлесінің бөлінуі
- Көп камералы қарында (микробиологиялық қорыту басым) 70–80%
- Ішектерде 20–30%
Микроәлемнің тығыздығы (1 мл жын)
- Инфузориялар: 80 мыңнан 2 миллионға дейін
- Бактериялар: 20 мыңнан 100 миллиардқа дейін
Бұл микроорганизмдер азық бөлшектерімен бірге негізгі қарынға өтеді. Қарын сөлінің қышқыл ортада әсер етуінен олар өліп, азықтың қоректік заттарымен қатар қорытыла бастайды. Микроорганизмдер денесінде түзілген белоктар ыдырап, күйіс малының организмін азықта болмаған, алмастырылмайтын аминқышқылдарына бай белокпен қамтамасыз етеді. Мұны микробиологиялық белок деп атайды.
Тәулігіне әрбір сиыр биологиялық тұрғыдан байытылған жоғары сапалы 400–450 г құнды белокқа ие болады.
Өнімділік: сүт пен ет
Сүт түзілуінің физиологиясы
Сүтті сиырлардың негізгі өнімі — сүт. Бұл өте күрделі, жоғары сапалы азықтық өнім және оны өндіру үшін сиыр организмі орасан зор физиологиялық жұмыс атқарады. Мысалы, 1 литр сүт түзілуі үшін желін тамырлары арқылы 500 литрден астам қан айналып өтеді. Соған қарамастан сиыр организмі өндірілген сүттің құрамын жалпы алғанда тұрақты сақтайды.
Сиыр сүтінің орташа құрамы
Сүт белогының құрамында тіршілікке қажетті барлық аминқышқылдары бар, ал сүт майы оңай сіңетін ұсақ май түйіршіктерінен тұрады. Сүт қанты мен минералды заттар сүтте сіңірілуге қолайлы ерітінді түрінде кездеседі.
Адам организмінде сүт белогы 96%, сүт майы 95%, сүт қанты 98% деңгейінде қорытылады. Сүттен тіршілікке қажетті минералдық элементтердің басым бөлігін табуға болады.
Еттің құндылығы
Ірі қарадан алынатын келесі бағалы өнім — ет. Ол белокқа бай (15–17%), ал арнайы бордақылаудан кейін майлылығы да жоғары (16–19%) диеталық азық бола алады. Әсіресе етті бағыттағы және жергілікті тұқым ірі қарасының еті дәмді келеді.
Азық қоректілігін пайдалану айырмашылығы
- Сауын сиырлар (сүт өндіруге) 50%-ға дейін
- Бордақылаудағы өгізшелер 16–20%
Қорытынды
Ірі қараның көп камералы қарны, күйіс қайыру механизмі және микробиологиялық қорытуы — ірі азықты тиімді пайдаланып, жоғары сапалы өнім өндіруге мүмкіндік беретін негізгі биологиялық артықшылықтар. Осы ерекшеліктердің нәтижесінде ірі қара шаруашылығында сүт пен ет өндірісін ғылыми негізде жоспарлау мен басқару тиімділігі артады.