Тоқсаба тағы
Тапқыр бала туралы хикая
Аққойлы би Тоқсаба жолаушылап келе жатып, бір ауылдың сыртында қозы бағып жүрген жас балаға жолығады. Би баланың сөз саптасына, ойының ұшқырлығына сынай қарап, әңгімеге тартады.
Алғашқы сұрақ: «Қозы кімдікі?»
Тоқсаба: «Балам, мына қозы кімдікі?» — деп сұрайды.
Бала болса: «Ата, қозы қойдікі» — деп жауап береді.
Бұл жауап сырттай қарағанда «сөзден қашу» сияқты көрінгенімен, баланың ойы нақтылыққа емес, мағынаға тіреледі: қозының табиғи иесі — қой. Ол сұрақтың астарын сезіп, би күткен «адам атына» бірден байланбайды.
Келесі түйін: «Әкеңнің аты жоқ па?»
Тоқсаба: «Әкеңнің аты жоқ па еді?» — дейді.
Бала: «Әкемнің қара, торы, құла аты да бар» — деп жауап қатады.
«Аулыңның үлкені кім?» дегенде
Би тағы сұрайды: «Шырағым, аулыңның үлкені кім?»
Бала: «Үлкені түйе болады» — дейді.
Тоқсаба нақтылап: «Жоқ, балам, сақалдысын айтам» — дегенде, бала: «Ауылдың сақалдысы — теке» — деп қысқа қайырады.
Шақша жайлы сөз: шешуші сәт
Тоқсаба сөзден тосылып, шақшасын алып насыбай атады. Сонда бала: «Ата, шақшаңыз ненің мүйізі?» — деп сұрайды.
Тоқсаба да қалжыңға салып: «Балам, бұл біздің елдің қоянының мүйізі» — дейді.
Бала іле жауап қатады: «Елі азғанның жері азған деген осы-ау: біздің елдің қоянының мүйізінен шаңырақ иеді, сіздің елдің қоянының мүйізінен шақша ғана шыққаны ма?»
Мұнда бала Тоқсабаның «қоянның мүйізі» деген әдейі айтылған әсірелеуін өз пайдасына бұрып, салыстыру арқылы қарсы уәж айтады. Сөздің салмағын да, әзілі мен астарын да бірдей ұстайды.
Тоқсабаның түйіні
Тоқсаба баланың сөзден озғанын мойындап, үндемей жүріп кетеді. Еліне келген соң: «Кез енді мына бала алып қалды» — дейді.
«Кез» деген не?
Бұл жерде «кез» — Аққойлы елінің ені, яғни кеңдігі деген ишара. Тоқсаба «елдің кеңдігін, салмағын енді осы бала ұстайды» деген мағынада айтады.
Болжау орындалды
Айтқанындай, бала ержеткен соң Аққойлы елін билейді. Хикаяның түйіні — тапқыр тіл, зерек ой, дер кезінде айтылған сөздің ел басқаруға дейін апарар қуаты бар.