Көктемді аңсайтын мезгіл
Қыркүйек тынысы: табиғаттың күрт ауысуы
Қыркүйек туды — күз келді. Күн қысқарып, түн ұзарды. Аспанды бұлт торлап, сіркіреп жаңбыр жиілей түсті. Күн сирек көрінеді, жылуы да азаяды. Кей таңдарда салқын ерте сезіледі. Өткір суық жел арық малды да, жұқа киім кигенді де тоңдыра бастады.
Тіршіліктің өзгерісі
Жұрт күземін алып, киізін басып үлгерген. Маса, шыбын, құрт-құмырсқа көзден ғайып. Құстар да жылы жаққа ұша бастады: қарлығаштар көптен көрінбейді, аспанда тырналар тізіліп өтеді.
Еңбек маусымы
Ағаш жапырағы сарғайып түсіп, шөп қурайды. Егінші астығын жинап, әр жерде жаңбырға тотыққан шошақтар ғана қалады — иелері шана жолын күтіп, тасып алуға қамданады.
Ел биесін ағытып, пысық әйелдер желі-ноқтасын кептіріп алады. Жазда көп байлағанын еске алған қымызқұмар қарттар арық құлынға енді ғана жаны ашып қарайды. Ер азамат қыстауды түзетеді, кемпір-шал мен тентек балалар от басына жақындай түседі. Жаз рақат болса да, киіз үйдің күзгі күні суығы ерекше сезіледі.
Ауа райы — көңіл күй айнасы
Күздің келгенін күнтізбеден ғана емес, ауа райынан да анық байқайсың. Күн әп-сәтте суытып кетті; тіпті «ертең қар жауады» деген болжам да естіледі. Көрерміз…
Ауа райының құбылысы адамның көңіл күйіне қаншалықты әсер етеді? Мүмкін, терісі қалың, тоңмойын жан суықты да, сарғайып жерге құлаған жапырақты да елемейтін шығар. Бұл рухани тұрпайылық па, әлде беріктік пе? Түрлі ой айтуға болады. Бірақ соңғы кезде мен өзгерістерге жиірек үңіле бастадым: тек ауа райындағы емес, өмірдің өзіндегі өзгерістерге де.
Назар аударатын ой
Табиғаттың ауысуы адамның ішкі әлеміне де әсер етеді: күздің сарыны көпшіліктің ойынан, әңгімесінен, тіпті үнсіздігінен де байқалады.
Төрт мезгілдің өз сұлулығы
Табиғат жаратылысы жыл он екі ай, төрт мезгілмен үндеседі. Әр мезгілдің өз көркі бар: қыс — мамықтай жұмсақ, кіршіксіз аппақ қарымен; көктем — жылғалардан аққан суымен, бүр жарған өсімдікпен, ақ гүлге оранған ағашымен; жаз — жасыл кілемдей жайқалған даласымен, тіршіліктің шалқыған шағымен.
Ал мен үшін орны бөлек, жаныма жақыны — күз. Көне шаһар төріне өзге маусымға ұқсамайтын келбетімен күз де келіп жетеді: сары жапырақ, қоңыр салқын, жабырқау көңіл күй, қара суық жер — бәрі де күздің мінезін танытады.
Қаладағы қозғалыс
Мектепке асыққан бала — күздің белгісіндей.
Даладағы еңбек
Қоймасын астыққа толтырған диқан, қыс азығын жинаған шаруа.
Мағынасы
Күз — молшылықтың, берекенің мезгілі.
Кеш сарғайған жапырақтар және уақыттың өтуі
Күз басталғалы бір ай да өте шықты. «Жаз қашан келеді?» деп асыға күткен әр пенденің сол жазда бітіретіні шамалы болып қалады: күйбең тірлікпен уақыттың қалай өткенін аңғармайсың. Биыл жапырақтар да жылдағыдай ерте сарғаймады. Күннің көзі ашық, жылы.
Жол үстіндегі бір ой
«…Жаздың соңы, жапырақтар жаңбыры,
Ал жапырақ — адамдардың тағдыры.
Сары ағаштан түсіп жатқан секілді,
Сау-сау етіп өмірімнің әр күні…»
Кейде көз алдыңда жайқалған жасыл әлем бір-ақ сәтте сары түске ауысып үлгергенде ғана, уақыттың алға озып кеткенін байқайсың.
Бала кезімізде «Күз» тақырыбына шығарма жаз десең — «Күз келді, айнала сары алтынға оранды…» деп бастап кететінбіз. Сурет сабағында сары жапырақты әдемілеп салуға тырысатынбыз. Ботаникадан гербарий тапсырса, жапырақ теріп, кітап арасына салып кептіріп, альбомға жапсырып әбігер болатын едік.
Күздің мұңға жақын үні
Қазір маған сол сары жапырақтардың өзі кейде ұнамай қалады: біртүрлі көңілсіздік тудыратындай. Күз туралы өлең мен прозаның көбінен міндетті түрде мұң тұнған жолдарды табасың: сары жапырақ, сарғайған сағыныш, құстардың қайтуы, қоштасу, күзгі жауын, күзгі дауыл…
Ал «көктем», «жаз» сөздерінің өзі-ақ жанарыңа жылу әкелетіндей. Таңертең терезеге үңілсең, салқын леп бірден сезіледі — көңілдің де көлеңкесі ұзарғандай болады. Жадыраған жазда қызылды-жасылды матаның өзі көтеріңкі күй сыйлайтын; ал қазір адамдар сұр, қара, қоңыр түстерге ауысады. Амал қанша — жұқа киім кімге пана болсын?
Ішкі мазасыздық және күзгі жаңбыр
Бүгін — қыркүйектің соңғы күні. Күнделікті әдетпен поштамды қарап, оқитын блогтар мен сайттарды шолып шықтым. Сол сәтте бұрын бір жерден түртіп алған мына сөздер көзіме түсті — дәл күзгі көңіл күйді қысқа ғана жеткізгендей:
«Рухымыз күз күндері ерекше бір күйге келеді: іште бір мұң, бір құлазыған хәл. Жылы мекенде отырып, терезеден сырттағы суық күзгі өмірге қараудан жалығар ма екенбіз? Күзгі тұман рухымызды орап, жылытқандай болады… Бірақ…»
Расында, мектепте оқып жүргенде жыл сайын «Күз» туралы шығарма жазатынбыз: күн суыды, жапырақ сарғайды, құстар қайтты, адамдар жылы киінді, диқандар өнімін жинады… Бала қиялы күздің сыртқы бейнесін сипаттауға жетеді. Ал есейгенде күзді басқа қырынан көре бастайды екенсің.
Күз — сағыныш маусымы
Сіз күз дегенде бірінші нені есіңізге аласыз: суық күнді ме, сарғайған жапырақты ма, жиналған өнімді ме? Әлде күздің алғашқы күні басталатын жаңа оқу жылын ойлайсыз ба? Мүмкін, жылы киім алу мен қысқа дайындықты еске түсіретін шығарсыз. Әр адам әртүрлі ойдың жетегінде кетеді.
Ал мен үшін алтын мезгіл — сағыныш маусымы. Күз келсе, әлденені, әлдекімді сағынып іздей бастаймын. Оның нақты не екенін өзім де әрдайым түсіндіре алмаймын. Құдды біреуді жоғалтып алған адамдай беймаза күй кешемін.
Әсіресе жауынды күні: көк аспан түнеріп, моншақтаған тамшылар терезені тырсылдатып соққанда, жүрек те естеліктер мен белгісіз мұңға толып, үн қосқандай болады. Кейде еш себепсіз торығып, жанарың жасқа толып, біреуден зәбір көргендей бұртиып шыға келесің. Өткен күндердің сәулесі есіңе түсіп, жүрек шаншиды.
Сезім туралы
Адам кейде жүрек әміріне еріп, ақылын кейін ысырады. Болар іс болып, бояуы сіңген соң ғана ағат қадам үшін кінәлі іздеп сабылады. Бірақ әрдайым біреуді жазғырудың қажеті жоқ: сіз сол сәтте көңіліңіздің қалауын орындадыңыз.
Қателік — адамға сабақ. Сәтсіз қадам келесіде қайталамауға көмектеседі.
Мезгілдер мен адам ғұмыры
Мен жыл мезгілдерін адам өмірінің кезеңдерімен салыстырар едім.
Көктем — жастық
Бүр жарған, тіршілік оянған шақ. Бәрі таза, табиғи. Күн мейірімін төгеді; жастар да қулық-сұмдықтан алыс, пәк сезімге жақын.
Жаз — қайнаған еңбек
Өсімдік өнім беруге дайындалатындай, адамның да бұл шағы — отбасын құрып, бала өсіріп, болашақ үшін барын салатын, қаны қызып тұрған кезеңі.
Күз — жемісін көру
Ұрпақ тәрбиелеп, еккен еңбектің нәтижесін көретін мезет. Баладан рахат көріп, жылылықты сезінетін сәт. Бірақ осы тұста жапырағы түсіп, жалаңаштанған ағаштай қарттықты да мойындай бастайсың.
Қыс — соңғы тыныштық
Адам ғұмырының ұзақ ұйқыға кететін шағы секілді: суық та ызғарлы. Көктемді аңсайсың, бірақ қолдан келер дәрмен жоқ.
Түйін
Әр күннің жақсылығын сезінуді, қандай сын келсе де Алланың игілігінен үміт үзбеуді үйренейік. Далада күз болса да, көңілдеріңіз жадыраңқы болсын!