Мемлекеттік емес зейнет ақы
Мемлекеттік емес зейнетақы жүйесінің мәні
Мемлекеттік емес зейнетақы (МЕЗҚ) — қоғамдағы әлеуметтік жүктемені азайтуға, мемлекеттің міндеттемелерін орындауға кететін шығындарды қысқартуға, қаржы нарығының тұрақтылығын арттыруға және ұзақ мерзімді инвестициялауға арналған салыстырмалы түрде арзан ресурстарды тартуға мүмкіндік беретін әлеуметтік-экономикалық институт.
МЕЗҚ шартқа сәйкес зейнетақы жарналарын жинақтап, кейіннен зейнетақы төлемдерін жүзеге асыратын коммерциялық емес ұйымдар ретінде құрылады.
Негізгі идея
Жинақталған қаражат инвестициялау арқылы өсіріледі, ал бақылау мен сақталу тетіктері кастодиан және активтерді басқарушы ұйым арқылы қамтамасыз етіледі.
Құрылымы: қор, басқарушы компания және кастодиан
Жинақтаушы зейнетақы қоры (ЖЗҚ)
Зейнетақы жарналарын қабылдайды, жеке есеп жүргізеді, төлемдер жасайды және активтерді инвестициялық басқаруды ұйымдастырады.
Зейнетақы активтерін басқарушы компания (ЗАБК)
Қор активтерін көбейту мақсатында инвестициялық басқаруды жүзеге асырады. Бұл қызмет лицензияланатын кәсіби қызмет түріне жатады.
Кастодиан банк
Қордың банктік шотын тек кастодиандық қызметке лицензиясы бар банкте ашуға болады. Кастодиан бағалы қағаздар мен ақшалай қаражат бойынша мәмілелерді жүргізіп, есепке алу және сақтау қызметін атқарады.
Ақпаратты салыстыру және бақылау
Кастодиан банк пен активтерді басқарушы компания деректерді тұрақты түрде салыстырып отыруы тиіс. Бұл — активтердің қауіпсіздігі мен есептің дұрыстығын қамтамасыз ететін негізгі бақылау тетігі.
Кастодиан тексеретін көрсеткіштер
- Зейнетақы және корпоративтік активтердің жалпы сомасы
- Инвестицияланған қаражат сомасы
- Қаржы құралдары құнының өзгеруі
- Бағалы қағаздарды сатудан түскен түсімдер
- Комиссиялық сыйақылар сомасы
ЗАБК-пен салыстырылатын деректер
- Түскен зейнетақы жарналарының сомасы
- Зейнетақы жинақтары бойынша төлемдер сомасы
- Инвестиция түрлері бойынша орналастырылған қаражат
- Алынған инвестициялық табыс
- Басқа қорларға ауысқан салымшылар саны және олардың сомалары
Инвестициялық қорлар: анықтама, түрлері және құқықтары
Инвестициялық қор (инвестициялық компания) — тартылған қаражатты бағалы қағаздарға инвестициялау мақсатында өз акцияларын шығарып, оларды ашық түрде орналастыру арқылы ақша қаражатын тартатын, акционерлік қоғам нысанында құрылатын заңды тұлға.
Қорлардың негізгі түрлері
Ашық инвестициялық қор
Акционерлермен өзара қатынасы «өзара біріккен қор» логикасына жақын.
Жабық инвестициялық қор
Инвестициялық компания үлгісінде ұйымдастырылатын жабық құрылым.
Инвестициялық қордың құқықтары
- Портфельге кіретін акциялар бойынша акционерлік қоғамды басқаруға қатысу
- Басқарушылармен және портфельді басқару туралы шарттар жасау
- Тіркеушімен, кастодианмен және басқа тұлғалармен шарттар жасасу, өзгерту, тоқтату
- Портфельді басқаруға қатысты кез келген мәселе бойынша басқарушыдан ақпарат талап ету және алу
ЖЗҚ қызметі: лицензиялау, құқықтары және міндеттері
Зейнетақы жарналарын тарту және жеке зейнетақы төлемдерін жүзеге асыру қызметі Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес уәкілетті қадағалау органының тәртібімен лицензияланады. 1997 жылғы 20 маусымдағы «Зейнетақымен қамсыздандыру туралы» заң саланы реттеудің негізгі құқықтық базаларының бірі болып табылады.
ЖЗҚ құқықтары
- Зейнетақы жарналарын тарту
- Өз қызметі үшін комиссиялық сыйақы алу
- Зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды дербес жүзеге асыру (тиісті лицензия болған жағдайда)
- Зейнетақы шартына сәйкес өзге де әрекеттерді орындау
ЖЗҚ міндеттері
- Зейнетақы төлемдерін жүргізу
- Жинақтарды жеке есепке алу және төлеуді ұйымдастыру
- Салымшы мен алушыға жинақтарының жай-күйі туралы ақпарат беру
- Инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйымдармен шарт жасасу
- Зейнетақы шартын жасасқан азаматтарға қажетті ұйымдастырушылық жағдай жасау
Шектеулер және пруденциялық талаптар
Салымшылардың мүдделері мен құқықтарын қорғау мақсатында ЖЗҚ-ға бірқатар әрекеттерге тыйым салынады: өндірістік қызметпен айналысу, зейнетақы активтерін кепілге қою, акциялардан өзге бағалы қағаздар шығару, сақтандыру қызметін жүзеге асыру.
Сонымен қатар ЖЗҚ уәкілетті орган белгілеген пруденциялық нормативтер мен міндеттемелерді сақтауға міндетті.
Капитал, активтер және қаражат көздері
ЖЗҚ меншікті капиталы
- Құрылтайшылар мен акционерлердің жарғылық капиталға салымдары
- Комиссиялық сыйақылар
Меншікті капитал — ЖЗҚ активтерінің құны мен оның міндеттемелері сомасының айырмасы.
Зейнетақы активтері қалай қалыптасады
- Зейнетақы жарналары есебінен
- Инвестициялық табыс есебінен
Қаражаттар қаржы құралдарына орналастырылуы, зейнетақы төлемдеріне бағытталуы, басқа ЖЗҚ-ға немесе зейнетақы аннуитеті шарты бойынша сақтандыру ұйымына аударылуы мүмкін.
Негізгі ресурс көздері
ЖЗҚ ресурстарының негізгі көздері — халықтың міндетті зейнетақы жарналары (еңбекақының 10%-ы) және қордың инвестициялық қызметінен түсетін табыстар.
Осы пассивтер есебінен ЖЗҚ салымшы зейнеткерлікке шыққанда біржолғы немесе өмір бойғы төлемдер жүргізе алады.
Қадағалау және нарықтық шектеулер
ЖЗҚ мен зейнетақы активтерін басқарушы ұйымдардың қызметі қаржы нарығын қадағалау және реттеу саласындағы уәкілетті орган тарапынан лицензияланады және бақылауға алынады. Қадағалау қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етуге арналған лимиттер мен нормаларды белгілеу арқылы жүзеге асырылады.
Шетелдік қатысу үлесі
Ашық ЖЗҚ жарғылық капиталына шетелдік инвестор қатыса алады, алайда Қазақстандағы барлық үлгідегі қорлардың жарияланған жарғылық капиталының жиынтығында шетелдік қатысу үлесі 25%-дан аспауға тиіс.
Жүйенің ауқымы (берілген деректер бойынша)
- Қорлар
- Қазақстанда жұмыс істейді
- Салымшылар
- 7 млн
- Жинақталған сома
- 3,7 млрд АҚШ доллары
Ескерту: бұл бөлімдегі сандық көрсеткіштер бастапқы мәтінде берілген күйінде сақталды.
Зейнетақы аннуитеті: өмір бойғы төлем механизмі
Зейнеткерлік жасқа жеткен азамат сақтандыру ұйымымен зейнетақы жинақтарын пайдалана отырып, өмір бойғы сақтандыру төлемдерін көздейтін зейнетақы аннуитеті шартын жасасуға құқылы.
Сақтандыру ұйымынан төленетін төлемдер тиісті қаржылық жылға арналған республикалық бюджет туралы заңда белгіленген ең төменгі зейнетақы мөлшерінен төмен болмауы тиіс.
Аннуитет дегеніміз не?
Аннуитет — зейнетке шыққаннан кейін белгілі уақыт аралықтары арқылы клиентке алдын ала келісілген ақша сомасын төлейтін қаржылық құрал.
Аннуитет шарты, әдетте, зейнетақы басталған күннен бастап екі жылға дейін бұзылмайтын талаптармен шектелуі мүмкін.
Міндеттемелер логикасы
ЖЗҚ аннуитеттер формасында міндеттемелерді қалыптастырып, зейнеткерлікке шыққаннан кейін өз клиенттерін тұрақты төлемдермен қамтамасыз етуге бағытталады.
Инвестициялық басқаруды кім жүзеге асырады?
ЖЗҚ зейнетақы активтерінің инвестициялық басқаруын екі тәсілмен ұйымдастыра алады: арнайы инвестицияны басқарушы ұйым арқылы немесе уәкілетті орган белгілеген тәртіппен және тиісті лицензия болған жағдайда — дербес түрде.
Басқарушы ұйымның мәртебесі
Зейнетақы активтерін инвестициялық тұрғыда басқаратын ұйым — бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушысы болып табылатын заңды тұлға. Әдетте ол акционерлік қоғам (АҚ) нысанында құрылады, ал құрылтайшылары заңды тұлғалар бола алады.
Активтерді бөлектеу қағидаты
Басқарушы ұйымның өз мүлкі ЖЗҚ зейнетақы активтерінен оқшауландырылуы тиіс. Бұл тәуекелдерді бөлуге және салымшылар мүддесін қорғауға бағытталған.
Келісімшарттық модель
ЖЗҚ өз таңдауы бойынша бір немесе бірнеше инвестициялық басқарушы ұйымдармен келісімшарт жасасып, зейнетақы активтерін инвестициялауды ұйымдастыра алады. Ал тиісті лицензиясы бар болса, бұл қызметті дербес орындауға да құқылы.