Мұның өзі зар заман
«Зар заман» атауы және дәуір сипаты
«Зар заман» деген атау XIX ғасырда өмір сүрген Шортанбай ақынның заман жайын толғаған бір өлеңінің атынан тарайды. Шортанбай өлеңі ілгергі-кейінгі ірі ақындардың күйі мен сарынын бір арнаға тоғыстырғандай жинақы болғандықтан, бір дәуір бойы ұқсас сарынмен сөйлеген ақындардың бәріне «зар заман ақындары» деген ат берілді.
Зар заман ақындарының дәуірі Абылай заманынан басталып, Абайға келіп тіреледі. Қазақ тарихымен салыстырғанда, бұл кезең шамамен бір ғасырды қамтиды. Сол жүз жыл ішінде бұрын өз бетімен еркін тіршілік еткен ел қайғыны да, қазаны да, сан алуан өзгерісті де көрді.
Ел ішінен шыққан екі алуан тұлға
Тарихи өлеңдерде аталған күрескер батырлар, қозғалыс жетекшілері.
Ел тілегін айтып, зар мен мұңды сөзге түсірген, қауымның ішкі күйін жеткізген тұлғалар.
Қарастырылатын зар заман ақындары — сол ел қамын сөзбен жоқтаған «жоқшылар». Олардың туысы мен бағыт-бағдары ел басына келген тарихи дәуірден туғандықтан, бұл ақындарды міндетті түрде тарихи көлемінде тану керек. Оларды түсіну үшін, соларды тудырған ел мен жағдайды тарих бетінен ұғынған жөн.
Бұл бөлімде тарихи мағлұматтың өзін қайталап созбай, керісінше сол дәуірдегі өлең мен жырда тарих суреті қалай түсті, зар заман бағыты қалай басталып, қалай аяқталды, ақындары кім, бұрынғы поэзиядан қандай жаңалығы бар, кейінгі заманға қандай сарқыт қалдырды — осы түйінді мәселелер айқындалмақ.
Ауызша дәстүр мен жазба әдебиеттің арасындағы белес
Зар заман өлеңдерінің өзгеше бір айырмасы бар: осы ақындардан бастап қазақ әдебиеті екінші жікке қарай ойысады. Бұған дейін қарастырылған жұрнақтардың бәрін ауызша әдебиет десек, зар заманнан бастап жазба әдебиеттің басы көріне бастайды. Тіпті қазақ топырағында жазба әдебиетті тудырған ана арнасы — осылар деуге келеді.
Кей тарихшылар жазба әдебиет дегенді жазу кең тараған соң шыққан мұраға, немесе жалғыз ақынның жазып қалдырған өлеңіне ғана телиді. Шынында, орта буыннан бері қарай зар заман ақындарының көбі жазып сөйлейтін болған. Бірақ ауызша мен жазбаны айыратын белгі тек осы ғана емес.
Айырмашылықтың терең белгісі
Ел әдебиеті көбіне қалың жұрттың өз ұғымынан, өз пікірінен туады: оның ішінде елге жат нәрсе аз болады. Ақын — көбіне «жақсы айтушы», шешен әңгімеші күйінде қалып, көптен бөлек дербес ой, наным, бағыт тудыруға бара бермейді.
Ал жазба дәуірді туғызатын — ең алдымен жеке ақындар. Олар ел тіршілігінен алыстап кетпесе де, кейде елмен ұғысады, кейде ұғыспайды; елді бірде мақтайды, бірде сынайды; кейде көптен бөлініп, жалғыз қамығады. Мұндай ақын — ойы, сезімі, білімі алға озған адам.
Осындай ақындар шығып, қалың елге «жаңа өріс, жаңа жайылыс табамыз» деген ниет туған кезде әдебиетте алғаш рет бағыт пен мақсат көрінеді. Қай жаққа бастаса да, түп мәні — бұрынғы халге қанағаттанбау, жаңалық іздеу, «бастаймын, түзеймін» деген тұтас ойдың қалыптасуы.
Әдебиет жүзінде елдің әлеуметтік тіршілігі сөз бола бастаған сәттен жазба әдебиет дәуірі туындайды. Ауызша мен жазбаның арасын бөліп тұрған негізгі белес — осы.
Сондықтан зар заманның алғашқы буыны жырын ауызша айтса да, олардың сөзін мазмұндық, бағыттық белгілеріне қарап жазба әдебиетке қосамыз: өлең енді ермек емес, қауым қызметін атқара бастайды.
Зар заман ақындарының шығу ортасы: тарихи себептер
Зар заман ақындарының көпшілігі XIX ғасырдың орта кезінен бері қарай, Исатай–Махамбет пен Кенесары қозғалыстарынан кейін көріне бастайды. Орта жүз бен Кіші жүзді түгел оятқан бұл қозғалыстар қайғылы аяқталған соң, елдің еңсесі түсіп, аз ғана үміт те суалғандай болады. Сөйтіп, XIX ғасырдың орта тұсынан кейін зар заман күйі қалың елге кең жайылады.
Қазалы халдің артынан қара жамылған жұрттың жүрегінен қайғыдан басқа еш нәрсе шықпайтын сияқты көрінеді. Сол ауыр күй қайғышыл ақындарды көбейтті. Демек, зар заман ақындарының ең қалың шоғыры өткен ғасырдың орта кезінде шықты деу орынды.
Бірақ ауыртпалық бір күнде туған жоқ. Елдің «қайда барып, қайда тұратыны», «ықтиярсыздыққа қарсы не шара қолданатыны» туралы терең толғаныс Абылай тұсында басталған. Ол кезде-ақ патша үкіметіне бағынбай, елдің іргесін бөлек сақтау — түп ниетке айналған; ал орысқа қараған күнде зорлық пен ауыртпалық келері ел басшыларына мәлім болған.
Сондықтан кейінгі Кенесары, Исатай көтерілістері де Абылай заманында қалыптанған пікірден суат алады. Тарихтағы осы байланыс әдебиетте де үзілмейді: Кенесары жорығынан кейін шыққан зар заман ақындарының ой-сарыны Абылай дәуіріндегі тұлғалармен жалғасып жатады.
Абылай дәуіріндегі екі арна: сәуегей қария және жырау
Абылай дәуірінде зар заманға бастап апаратын ақындық тұлға екі алуан болды: бірі — келер күннің жұмбағын шешіп беріп, үлгі-өсиет айтатын болжалшыл қария; екіншісі — толғау айтқан жырау.
Екеуі де кейінгі дәуірдегідей өлеңшілікті тұрақты кәсіп еткен адамдар емес. Сөздері өлеңге айналып кетуі — қазақтың шешендікті өлең ырғағымен құнттап, өлең түрін «өтімді» деп қабылдауынан. Би де, батыр да, даугер де қара сөзінің арасына тақпақ қоспаса, сөзі солғын көрінетіндей түсінік болған.
Анығында, бұл екеуінің де негізгі міндеті — өлең айту емес, елге басшылық жасап, дағдарыста жол көрсету. Олар — заманның сыншысы, қырағысы, елдің де, хан-бектің де ақылшысы, уәзірі есебіндегі тұлғалар. Қиын түйін, көмескі келешек тұрса, шешу сөз солардан күтілетін.
Сөз салмағы неге «асыл өлең өлшеуімен» шықты?
«Ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс» саналатын жақсының сөзі мінсіз, толық болуға тиіс еді: қорғасындай ауыр, оқтай жұмыр, өтімді. Сондықтан хан өз қасында ақылшы биді таңдағанда, ең алдымен сөзге жүйрік шешеннен, суырылған ақыннан алатын. Абылай қасындағы Бұқар жырау, Жәнібек секілді шешендер — әуелі саясат адамы, ел меңгеру жолының тұлғалары. Сол себепті артында қалған сөздің көбі ел мұңы мен ел қамына арналды, әлеуметшілдік сарыны басым болды.
Қазақтың жазба әдебиеті алғашқы дәуірінде осы сияқты қайнар бұлақтан, жуан тамырдан нәр алды десек, бергі заманда Абайдай ақынды тудырған топырақтың арғы ата-тегі қайдан өрбитінін де анығырақ ұғамыз. Жазба дәстүр кешегі Абайдан ғана басталмай, көп арнадан суат алады.
Асан қайғы: зар заманның алғашқы белгісі
Жоғарыдағы жіктің алғашқысына әзірше Асан қайғыны, екіншісіне Бұқар жырауды қосамыз. Асан қайғының аты кейде ертегі адамына ұқсап, көмескі көрінетіні рас: қазақтың қай руына барсаң да, Асан туралы тұспал-болжал сөз айтылады. Сол сөздердің өзіне қарап, жұрт оны кәрі күннің сәуегейі тәрізді таниды.
Асанның қай заманда өмір сүргені туралы дәл мағлұмат бізге жетпеген. Бірақ Асанға телінетін сөздердің мазмұнына қарасақ, ол Әз-Жәнібек дәуірінен гөрі Абылай дәуіріне жақын, не соның алдындағы отыз-қырық жыл айналасында болуы қисындырақ. Өйткені Асан сөздерінде орысқа бағыну қаупі, елдің бодандыққа жақындауы, қоныс іздеу, ауа көшу тәрізді сарындар айқын көрінеді — бұлар Абылай заманындағы ахуалмен қабысады.
Асанға телінетін зарлы толғаныс
«Мұнан соң қилы-қилы заман болар…» деп басталатын сарын — елдің алдағы күнінен үрейленген көңілдің үні. Сол сөздің түйіні бір-ақ сұраққа тіреледі: «Алда не болады?»
Мұнан соң қилы-қилы заман болар,
Заман азып, заң тозып жаман болар.
Қарағайдың басына шортан шығып,
Балалардың дәурені тамам болар.
Ол күнде қарындастан қайырым кетер,
Ханнан күш, қарағайдан шайыр кетер.
Ұлы, қызың орысқа бодан болып,
Қайран ел, есіл жұртым сонда не етер?
Бұл сұрақ — Абылай заманындағы кемеңгер қариялардың жүрегіндегі дерті. Кейінгі заманда шыққан жақсылардың бәрі осы сұрақты қайта-қайта қойды, бірақ анық шешім таба алмады. Шығар есік көрінбеген соң, зар мен шер басым түседі. Осы «шешілмеген жұмбақ» жүз жыл бойы қазақтың есі кірген әдебиетін бір бағытқа байлап тұрғандай: ол бағыт — зар заман.
Әлеумет тіршілігінің ең шаншулы мәселесін алғаш рет әдебиет жүзіне түсіріп, ел қамын ойлап күңіренген қария — Асан. Келер заманның құбыжығын сезіп, тұспалмен белгі берген де — Асан. Қауым сөзін, өлең сөзді ел қызметіне бұрған бастау да — осы арна.
Бұқар жырау және жыраулық сөздің табиғаты
Абылай дәуіріндегі екінші арна — толғаушы жыршы, яғни жырау. Ол дәуірде мұндай өлеңшіні «ақын» демей, «жырау» деуі де тегін емес: жырау — жай ғана тақпақ айтушы емес, заманның сыншысы, жұмбағы шешілмеген сөздің иесі.
Жырау өз заманының белгілеріне қарап, келешектің райын болжайды. Сөзі терең оймен айтылады; сыртқы түрі — толғау, салыстыруға құрылған нобай, астарлы белгі. Ол ойын ашық баяндап, бәрін анықтап бермейді; әдейі көмескі, жұмбақтау сөйлейді — ұғар адам астарын өзі табуға тиіс.
Жырау сөзінің басты қасиеттері
- Мақсатсыз айтылмайды: көптің мұңы мен қамына, ақыл-өсиетке бағышталады.
- Суреттілігі мен жұмбақтығы басым: алыстан алынған теңеулер «қиырдан жиылған» әсер береді.
- Сыртқы аламыштығына алданып қалмай, ішкі түбір бірлігін ұғыну қажет.
Енді зар заман ақындарына Бұқар жырауды қосатын сарын қандай, ол қандай белгімен зар заманшылдардың ішіне енеді деген мәселеге келеміз. Бұқар жырау — Абылайдың жанындағы уәзірі, заман күйін…