Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан асты
Ұрпақ сабақтастығы және мемлекеттілік дәстүрі
Бабаларымыз «Ошақтың бұты — үшеу, жағар оты — біреу» деген тәмсілді бекер айтпаған. Бұл ұлағатты ой береке-бірлікке үндеп, ұрпақтар сабақтастығының тұтастығын сақтауға шақырады.
Осы тұрғыда Н.Ә. Назарбаев ұрпақтар сабақтастығына әрдайым айрықша мән беріп келеді. Қасиетті Ұлытаудағы мағыналы сұхбатында ол Еуразия кеңістігіндегі мемлекеттік дәстүрдің үзілмей жалғасқанын атап өтіп, ғұндардан басталған үдерістің көк түріктер, Алтын Орда арқылы сабақтасып, Қазақ хандығына жеткенін айтты.
Тарихи сабақтастықтың өзегі
Тарихшылардың пайымдауынша, Қазақ хандығы құрылғанға дейін Ертістен Еділге дейін созылған ұлан-ғайыр далада ірілі-ұсақты саяси құрылымдар мен мемлекеттер өмір сүрді. Олардың бәрі — Қазақ хандығына дейінгі ізашар буындар, «Қазақ елі» атты алып бәйтеректің түптамырын нәрлендірген қайнар бастаулар.
Н.Ә. Назарбаев «Тарих толқынында» еңбегінде Қазақ хандығын Орталық Азия аумағындағы ұлттық сипаттағы алғашқы мемлекет ретінде бағалайды. Алтын Орда ыдырағаннан кейін талай хандықтар пайда болды, алайда олардың көпшілігі атауын билеуші әулеттермен байланыстырса, Қазақ хандығы елдің негізін қалаған ұлттың атымен аталды. Бұл — қазақ халқының елдік санасы ерте оянып, бірегей болмысы қалыптасқанын көрсететін маңызды белгі.
Шу бойындағы Қозыбасыда Керей мен Жәнібек хандар дербес шаңырақ көтеріп, ел туын тікті. Бұл оқиға халық жадында мемлекеттіліктің нақты бастауы ретінде сақталды. Соңғы жылдары кейбір көршілеріміз әдейі не білместіктен біздің мемлекеттілігіміздің бай тарихын жоққа шығаруға тырысатыны байқалады. Мұны ұлттық тәуелсіздігімізге күмән келтіру әрекеті деп бағалауға болады.
Неге тарихи дәлелді ашық айту маңызды?
- Тәуелсіздіктің легитимділігін халықаралық кеңістікте дәлелдейді.
- Ұлттың өзін-өзі тануын күшейтіп, жас ұрпақта тарихи мақтаныш қалыптастырады.
- Сыртқы ақпараттық дауларда ұстанымды күшейтеді.
Қазақ елі мен қазіргі тәуелсіз Қазақстан халқы «аспаннан түскен жоқ». Қазақстан — қазақтың ата-бабаларынан қалған өз жері, халқымыздың тарихи ата-мекені. Сондықтан бай тарихымызды өзіміз ғана емес, алыс-жақын көршілерімізге де жүйелі түрде көрсете, түсіндіре білуіміз қажет. Өркениетті елдер мемлекеттілігінің ежелгі тарихын жан-жақты таныстыруды дәстүрге айналдырған — бұл сол мемлекеттің тұрақтылығы мен құқықтық негізін айғақтайды.
Демек, бүгінгі Қазақстан Республикасы — XV ғасырда өмірге келген Қазақ хандығының тарихи жалғасы. Бұл — Алаш зиялылары өмірін арнаған арманның орындалғанының да бір көрінісі. Өнегелі істер мен тағылымды тұлғалар жеткілікті; мәселе — сол мұраны қоғам санасына дәл әрі әсерлі сіңіре білуде.
Қазақ хандығының құрылуы (XV ғасыр)
Қазақ хандығының пайда болуы — Қазақстан жеріндегі XIV–XV ғасырлардағы әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси үдерістердің заңды нәтижесі. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектер ықпалының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылысы, Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың күшеюі және әлеуметтік қайшылықтардың тереңдеуі XV ғасырдың екінші жартысында бұрынғы саяси құрылымдардың әлсіреп, ыдырауына әкелді.
Әбілхайыр хандығындағы дағдарыс
Әбілхайыр (1428–1468) билеген кезеңде мемлекет бір орталыққа толық бағынбады, көптеген ұлыстарға бөлінді. Аумағы батыста Жайықтан шығыста Балқашқа дейін, оңтүстікте Сырдың төменгі ағысынан солтүстікте Тобыл мен Ертіске дейін созылды. Үздіксіз қақтығыстар халықты титықтатты.
1457 жылы ойраттардан Түркістан өңірінде жеңілуі беделін түсіріп, кейін қатал тәртіп шаралары халық наразылығын күшейтті. Соның салдарынан қоныс аудару үдерісі үдей түсті.
Керей мен Жәнібек бастаған көші-қон
Дешті Қыпшақ пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне және соғыстарға наразылық білдіріп, Әбілхайыр билігінен бөлініп көшті. Көштің басында Жәнібек пен Керей тұрды. Олар Моғолстан ханы Есенбұға иелігіндегі Шу мен Талас аңғарларына қоныстанды.
Бұл көш — жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құруға бағытталған тарихи қадам болды. Жетісу бірлестіктің орталығына айналып, көшіп келгендердің саны шамамен 200 мың адамға жетті.
Құрылу уақыты және алғашқы хандар
Мырза Мұхаммед Хайдар Дулати Қазақ хандығының құрылған уақытын һижраның 870 жылымен (1465–1466) байланыстырады. Алғашқы хан болып Керей жарияланды (1458–1473), одан кейін Жәнібек хан сайланды (1473–1480).
1468 жылы Әбілхайыр қайтыс болғаннан кейін билік үшін күрес қайта күшейді. Қазақ хандарының басты қарсыластары — Әбілхайырдың мұрагерлері мен Шайбани әулетінің өкілдері болды. Қазақ хандары Сыр бойындағы сауда-экономикалық маңызы зор, бекінісі мықты қалаларға ықпалын орнатуға ұмтылды. Бұл өңір көшпелі тайпалар үшін қыстау ретінде де аса маңызды еді.
Нығаю кезеңі (XVI–XVII ғасырлар)
Қасым хан: аумақ, бедел, құқық
Қазақ хандығын күшейтіп, жерді біріктіру үдерісін жеделдеткен хандардың бірі — Жәнібектің ұлы Қасым хан (1511–1523). Оның тұсында хандықтың саяси-экономикалық жағдайы нығайып, қазақ халқының бүгінгі қоныс-тұрағы айқындала түсті. Жетісудың көп бөлігі, Шу–Талас өңірі, Қаратал мен Іле алқаптары ықпал аймағына кірді. Солтүстікте жайлау Ұлытаудан асып жатты.
Қасым хан дәуірінде Орта Азия, Еділ бойы, Сібір және Ресеймен елшілік әрі сауда байланысы дамыды. Еуропа жұрты да қазақ хандығын осы кезеңде танып-білді. Құқықтық дәстүрді жүйелеген «Қасым ханның қасқа жолы» ел басқару мәдениетіне арқау болды.
Ішкі дағдарыстар және қайта бірігу
Қасым ханнан кейін тақ үшін талас күшейіп, ішкі қырқыс үдеді. Мамаш қаза тауып, Таһир (1523–1532) билікке келді. Оның тұсында сыртқы соғыстар сәтсіз жүріп, хандықтың ықпалы әлсіреді. Бұйдаш (1533–1534) кезеңінде де тұрақсыздық тоқтамады. Хандықты қайта күшейтуге Ақназар (1538–1580) айрықша үлес қосты: Ноғай Ордасындағы алауыздықты пайдаланып, Жайықтың сол жағалауындағы жерлерді қосты, Сыр бойындағы қалаларға ықпалын арттырды.
Тәуекел мен Есім: Сыр бойы үшін күрестің нәтижесі
Шығай ханнан кейін билік Тәуекелге өтті. Ол Орта Азияның сауда орталықтарына шығу үшін күрес жүргізіп, Сыр бойындағы қалаларға, сондай-ақ Ташкент пен өзге өңірлерге ықпалын күшейтті. Кейін Есім хан (1598–1628) Бұқарамен бітім жасап, Сыр бойындағы қалалар мен Ташкенттің хандыққа тиесілі екенін бекітті. Ұзаққа созылған қақтығыстар осы кезеңде біршама бәсеңдеді.
«Есім ханның ескі жолы»
Есім хан елді тәртіпке келтіруге бағытталған басқару тәсілін ұстанды. Қоғамдық қатынастарды реттеуде құн төлеу, барымта, салық жинау тәртібі, айып салу секілді дәстүрлі нормалар жүйеленіп, «Есім ханның ескі жолы» деген атаумен танылды.
Тәуке хан және «Жеті жарғы»
Тәуке хан (1680–1718) тұсында «Жеті жарғы» заңдар жинағы құрастырылды. Бұл құжат көшпелі қоғамдағы ел билеу жүйесін, құқықтық нормаларды және жауапкершілік өлшемдерін жүйелеген маңызды ереже ретінде орнықты.
Сыртқы қауіптер: жоңғар қысымы және өңірлік өзгерістер
XVII ғасырдың екінші жартысында жоңғар қысымы күшейіп, Жетісудың бір бөлігіне қауіп төнді. Бұқара әскерлерінің Ташкентке ұмтылысы да жағдайды күрделендірді. Осы кезеңде қазақ-қырғыз одағының нығаюы және оған қарақалпақтардың қосылуы маңызды біріккен күшке айналды.
Мемлекеттік құрылым және әлеуметтік жіктелу
Жоғары билік ханның қолында болды; хан тек Шыңғыс әулетінен шықты. Салық түрлері орнықты: малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Оңтүстіктегі қалалық аймақтарда жер иеленудің сойырғал, иқта, милк, вакуф секілді түрлері дамыды. Әлеуметтік жіктелу көбіне әл-ауқаттан гөрі шығу тегіне негізделді: ақсүйектерге төрелер, сұлтандар, қожалар жатса, қалған бөлігі «қара сүйек» аталды.
Мәдениет, руханият және тарихи жад
Қазақ қоғамының рухани әлемі де мемлекеттілікпен қатар дамыды. Бұл кезеңде қазақ поэзиясының ірі тұлғалары қалыптасты: Шалкиіз (XV ғ.), Доспамбет (XVI ғ.), Жиембет пен Ақтамберді (XVII ғ.). Батырлар жыры тарихи оқиғалармен сабақтасып, халықтың ерлік идеалын ұрпаққа жеткізді: «Қобыланды», «Ер Тарғын», «Алпамыс», «Ер Сайын», «Қамбар батыр».
Дін және жазу
Ислам діні кең таралып, араб әліпбиі қолданысқа енді. Бұл үдеріс білім, жазба дәстүр және мәдени байланыстардың дамуына ықпал етті.
Бүгінгі міндет — тарихты дау-дамайға айналдырмай, дерек пен дәйекке сүйене отырып, ұлттық мемлекеттіліктің терең тамырын ашық көрсету. Тарихты таныту — өткенге ғана емес, болашаққа қызмет ететін жауапкершілік.