Датұлы Сырым (1712 - 1802) - Ресей патшасының отарлау саясатына қарсы күрескен Кіші жүз қазақтары көтерілісінің көрнекті басшысы, атақты батыр, әйгілі шешен
Сырым Датұлы: отарлау қысымына қарсы күрес және тарихи бейне
Сырым Датұлы — Кіші жүз қазақтарының Ресей империясының отарлау саясатына қарсы күресінде айрықша орны бар тұлға. Байбақты руынан шыққан ол асқан ақыл-парасатымен ерте танылып, ел ішінде әділдігімен аты шығып, «Бала би» атанған.
Жасы ұлғайған шағында отарлаушылардың озбыр саясаты күшейіп, ел жерінен айырылып, жайылым тарылып, патша әкімшілігінің езіп-жаншуына, тонауына әбден титықтаған халықтың наразылығы ұлғая түсті. Сырым осы күйзелістің ішкі ызасы мен әлеуметтік салмағын терең сезініп, халық үнін қарулы күреске ұластырды.
Көтерілістің басталу сәттері
1783 жылы Сырым бейқам отырған қазақ ауылдарын тонауға келген казак-орыс атаманы Чагановтың отрядымен шайқасып, оны ойсырата жеңеді. Атаманды тұтқынға алып, Хиуаға құлдыққа сатып жіберуі — патша әкімшілігіне ауыр соққы болды.
Нұралы ханмен қайшылық
Сырымды бастапқыда кей жағдайда қолдаған күштер кейін екіге бөлінді. 1784 жылдан бастап көтеріліс ішінде жік түсіп, күрес бағыты Әбілқайыр әулетінен шыққан хан мен сұлтандарға да қарсы бағытталды. Нұралы хан көтерілісшілерді басу үшін шекаралық әкімшіліктен арнайы әскер сұратуға дейін барады.
1785 жылдың күзіндегі старшындар жиыны Нұралыны хан деп танудан бас тартты. Келесі көктем қарсаңында көтеріліс қысымына төтеп бере алмаған Нұралы шептегі қамалға қашуға мәжбүр болды. Бұл жағдай 1786 жылы Екатерина II-нің Нұралыны хандықтан түсіру туралы жарлыққа қол қоюымен аяқталды.
Нұралының орнына Ералы хан отырғанымен, түйін тарқамады: халық наразылығы күшейіп, Сырым бастаған топ ашық соғыс қимылдарына көшті. Алайда бекіністерге тікелей шабуылдар көбіне нәтижесіз болып, Елек қамалына жасалған сәтсіз әрекеттен кейін Сырым тактикасын өзгертіп, партизандық тәсілге бет бұрды.
Партизандық әрекет: мақсат пен амал
- Шекаралық бекіністерге және оларды сүйеніш еткен топтарға тұтқиылдан соққы беру.
- Сұлтандар мен олардың жақтастарының ауылдарына шабуыл жасап, тұтқын алу арқылы қысым тетігін күшейту.
- Тікелей шайқастан гөрі икемді қозғалыс пен күтпеген әрекеттерге сүйену.
1797 жылы көтерілісшілердің бір тобы Ералыдан кейін хан болған Есімнің ауылына тұтқиылдан шабуыл жасап, ханды өлтірді. Бұл оқиға Сырымға тілеулес билер мен старшындардың бір бөлігінің одан ірге ашуына түрткі болды. Есімнің орнына Айшуақ хан сайланған соң, кек қайтару ниеті күшейіп, Сырымға қарсы арнайы отряд ұйымдастырылды. Патша экспедициясының үздіксіз қууынан ығысқан Сырым Хиуа хандығының жеріне өтіп кетеді. Ел ішінде беделі зор батырдан қауіптенген Хиуа ханы оны көзін жоюға ұмтылып, ақыры у беріп өлтіргені туралы деректер мен аңыздар тараған.
Еділ мен Жайық арасы: «қозғалыс» па, «көтеріліс» пе?
Еділ мен Жайық аралығы тарихта еркіндік пен азаттық жолындағы күрестің күретамыры болғаны белгілі. Кеңестік дәуірде бұл толқулар көбіне «ұлт-азаттық қозғалыстар» деп сипатталды. Бірақ мәселе атауда ғана емес: бұл оқиғалар бір «момақан қозғалыс» деңгейімен шектелмейтін, өжет мінезді көтерілістер еді.
Осы өңірдегі ірі толқулар қатарында Арынғазы, Сырым, Исатай–Махамбет, Көтібар (Есет) көтерілістері аталады. Олардың ешқайсысы империялық отаршыл пиғылды түбегейлі тоқтата алмағанымен, отарлау екпінін бәсеңдетіп, қоғамның ішкі қорғанысын күшейткені анық.
Сырым бастаған көтерілістің ерекшелігі — оның ұзаққа созылып, тек Ресей отаршылдарымен ғана емес, тарихи жағдайдың ыңғайымен башқұрттармен, қалмақтармен, тіпті өзбектермен де тайталасуға мәжбүр болғандығында. Бұған қоса, Сырым Нұралы ханмен де ұстасты. Жақындыққа толы туыстық байланыстар болғанына қарамастан, саяси мүдде мен халықтық талап қайшылығы оларды қарсы тараптарға қойды.
Тарихи драмадағы Сырым: Рахымжан Отарбаев шығармасына ой
Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театры сахналаған Рахымжан Отарбаевтың «Сырым батыр» тарихи драмасы батыр өмірінің соңғы он жылындағы күрделі, қайшылыққа толы кезеңді өзек етеді. Мұндай драматургиялық туындыда динамика, интрига, тартыс, қимыл-қозғалыс пен қарама-қайшылық бірінші кезекке шығатыны заңдылық.
Осы тұрғыдан алғанда, автор да, режиссер Мұрат Ахманов та Сырымның шешендігін немесе көсемдігін ұзақ монологпен «дәріптеуге» ұрынбай, сахналық әрекет арқылы ой айтуға ұмтылғаны байқалады. Өйткені сахнада тек шешендікке сүйеніп, оқиғаның өзегін әлсірету пьесаның табиғатына қайшы.
Пьесадағы түйіндердің бірі
Драмада орыс патшайымының жарлығымен Сырымның бас старшын болып сайланған сәті бейнеленеді. Манаптыққа немесе шен-шекпенге құмар жан үшін бұл мәртебе масайратар еді. Ал Сырым мұны зымиян есеппен берілген айла екенін бірден аңғарып, оны халық мүддесін қорғауға, ауызбіршілікті бекітуге, ел намысын жықпауға жұмсауға тырысады.
Қоғамды алға жылжытатын тек көпшілік еркі ғана емес, тарихи сын сағатта жол табатын дара тұлғалар екені де рас. Тарих Сырымның Ресей отаршылдарымен шамамен он бес жылға жуық үздіксіз күрескенін айғақтайды. Егер бұл күрес қысқа қайырылып, күрт тоқтағанда, отарлау ықпалы қазақ сахарасына әлдеқайда тереңірек енер еді. Демек, Сырым бастаған көтеріліс — зардаптың уытын азайтып, тежеу салғанымен құнды.
Драмада көрсетілгендей, Сырымның дәулеті де, беделі де, билігі де бар; батырлығы мен шешендігі тағы белгілі. Сонда да ол тыныш өмірге бой ұрмайды. Қандай алмағайып жағдайда да халық қамын көксеу — оның басты мұраты. Осы мұрат жолында ол басын тауға да, тасқа да соқты.
Қойылым туралы байқаулар
Театр сахнасындағы нұсқаны мінсіз деуден аулақпыз. Екі актіге лайық жазылған дүниенің кейін қысқартылғаны аңғарылады. Сол себепті сахна жабылған сәтте көрерменде оқиға толық түйінделмей қалғандай әсер тууы мүмкін.
Қысқалық — таланттылықтың белгісі. Дегенмен негізгі ой мен түйінді шашыратпай, жинақы жеткізу — ең қиын өлшем. Сонымен бірге түпнұсқадағы халықтық қимастық көңіл-күй, олардың зары мен запыраны сахналық шешімде толық көрінбей қалғаны да байқалады.
Тағы бір тұс: Сырым — ұшқалақ, сабырсыз жан емес, ой мен ақылдың, білік пен парасаттың адамы. «Ашу — дұшпан, ақыл — дос» қағидасын ұстанған кемеңгер тұлғаның қылышын қайта-қайта жалаңдата беруі тарихи мінезге онша қабыса қоймайды.
Орындаушылар және режиссерлік жұмыс
Соған қарамастан, Мұсағали Бектенов, Боранбай Молдабаев, Қуаныш Амандықов, Теміржан Матаев, Еркін Тасболатов, Самал Әбуов, Айбар Жарылғасов өз мүмкіндігі мен қарымына сай рөлдерін сәтті алып шықты.
Айта кетерлік жайт: қойылымды көрерменге ұсынған режиссер Мұрат Ахманов келісімшарт бойынша республиканың екінші бір қиырындағы Талдықорған қаласынан келіп жұмыс істеген.
Түйін
Сырым Датұлының күресі — отарлық қысымға қарсы тұрған ұзақ әрі көпқырлы тарихи сын. Ол тек әскери қарсылық емес, елдік мүддені сақтаудың, ауызбіршілікті ұйыстырудың, күрделі саяси жағдайда жол табудың үлгісін көрсетеді. Тарихи драма да осы қайшылықты дәуірдің салмағын сахналық әрекет арқылы сезіндіруге талпынады.