Арбаның бір дөңгелегі

Жазғы жолға жиналған күндер

Жаз еді. Бірінші сыныпты бітіріп, демалысқа шыққанбыз. Ауданнан жарлық келді: колхозаралық пионер лагері ашылады. Соған сабақты жақсы оқитын үш бала жіберілуі керек. Әрқайсысы өзімен бірге бір пұт ұн және бір серке (немесе қой) әкелсін делінді — бір ай бойғы ішіп-жемі сол болады екен.

Талаптың қаталдығы

3 бала — оқу үлгерімі жақсы оқушылар.
Әр балаға 1 пұт ұн және 1 серке (немесе қой) міндеттелді.
«Аудан айтты — ауыл үшін заң» деген түсінік сол кездегі ең берік өлшем еді.

Колхоз басшылары мен мұғаліміміз абыр-сабыр болды. Үш баланы табу бір басқа, үш пұт ұн мен үш серкені табу бір басқа. Ақыры іріктелген үшеудің бірі мен болдым. Қалған екеуі — Ахмет пен Садық. Жасымыз шамалас.

Арба үстіндегі жеті бас: төрт адам, үш серке

Қазіргідей зу етіп жүретін көлік жоқ. Колхоздың өзінде ат-арба жетіспейді. Дегенмен бізді жеткізуге бір арба бөлінді. Айдаушы — Базарбай, мінезі күйгелектеу, өзіміздің жамағайын.

Аудан айтқан жағдайдың бәрін түгендеп, лагерьге жол тарттық. Лагерьдің не екенін біз ғана емес, ата-анамыз да толық білмейтін. «Сабақты жақсы оқитын балалар барады» дегенге қарап, жаман болмайтын шығар деп топшылайтынбыз.

Жолдың шындығы

Лагерь ашылатын жер — Құмтекей аталатын жазық. Шамамен елу шақырым. Арық ат бір күнде жеткізе алмайды, жолда қонып, ертеңіне жетеміз деп жоспарладық.

Арба мен әбзел

Арба салдыр-гүлдір, дөңгелегі жүргенде қисалаң-қисалаң етеді. Бұл өңірдің қазақтары колхоздасуға дейін арбаға көп үйренбеген: егжей-тегжейін сақтай бермей, «тіркеп алып жүре беру» жағы басым.

Базарбай арбаның алдыңғы жағында, біз қап ұнның үстінде отырмыз. Арбаға жұмсағырақ болсын деп шөп төселген. Артымызда алдыңғы аяқтары буылған үш серке — сақалдары селтиген, мүйіздері қауқиған, кәдімгі бақырауық серкелер. Біз демалуға бара жатсақ, олар тамақ болуға бара жатыр. Соны сезгендей, оқтын-оқтын бақырып қояды.

Жол азық

Төрт адамның азығы — бір меске құйылған, әлі толмаған қатық. Месті арбаның астына, көлеңкеге, оқ ағаштың ортасына салбыратып байлап қойғанбыз. Қарын ашса, суға езіп ішеміз дейміз.

Ауыл артта қалды. Күн ашық. Жолдың оң қапталында көкпеңбек егін. Астық әлі бас тартпаған. Көктемгі қарбалас айқаймен егілген егін енді табиғаттың өз дегенімен тым-тырыс мүлгіп өсіп тұр.

Жолдыболаттың жотасы: бір сәтте болған апат

Сарыжазға аман жетіп, жол ортасында қондық. Ертеңіне тағы жол. Көгал дала, қара жол, құлаққа үйір арба шиқылы. Арба үстінде жеті бас: төрт адам, үш серке. Төрт бас ойлайды, үш бас ойламайды.

Алдымызда көлбеп жатқан қырат — қазақ «Жолдыболаттың жотасы» дейді, орыстар «Марусяның тауы» дейді. Қырқаның үстіне әрең шықтық. Ар жақ — құлди еңіс. Арба тоқтады. Аттардың бүйірі солқ-солқ етеді. Базарбай алға мойнын созып, жолға қарап сескенді.

Ескертудің өзі кеш еді

— Балалар, түсіп, жаяу жүрсеңдер қайтеді? — деді ол.

Біз түскіміз келмеді. Жылы орнымыздан айырылғымыз жоқ. «Мейлі, отыра беріңдер. Тәуекел» деді де, еңіске түсті.

Еңіс басталды. Арба аттарды тықсырып, алға лықсиды. Базарбай делбені шіреп тартып, желдірмеуге тырысады. Аттар көнгенімен, арба көнбеді: аттарды басып озғысы келгендей бүйірлеп, жапырып барады. Терте ағаш қамыттарды көтеріп әкетті. Арба аттарды тілерсектен түйгіштеуге айналды.

Бәрі жарты минутта болды. Аттар бір жаққа, арба бір жаққа лағып, қия бетке ілінді де, төмен қарай аударылып кетті. Арба ауыр, үсті жүк — жар омырылғандай болды. Мен бәрінің астында қалдым. Тынысым тарылып, ойбайлайын десем, даусым шықпады.

Жарақат

Оң аяғымның басы бұралып, теріс қарап кеткен.
Сол жақ иығым шығып, шодырайып қалған.
Ахметтің беті жыртылып, қан саулады. Садықтың саны сыдырылды.

Үш серке үш жерде бақырып жатыр. Қаптағы ұн жарылып, быт-шыты шықты. Местегі қатық аман. Базарбай болса ашудан өзін де ақтамай, өзгелерді боқтап тұр — кінәлі өзі екенін мойындағысы жоқ.

Кінәнің түбі

Кейін түсіндік: арбаның әбзелінде шлея деген болады екен. Ол еңісте арбаны тежеп, ілгері жібермей ұстап тұрады. Шлеясыз арбаға ат жегуге болмайды. Ал біздің екі аттың бірінде де шлея жоқ болып шықты.

Тұзды бұлақ: үміттің тағы үзілген сәті

Базарбай еңістен түсу амалын енді «тапты»: арбаның артқы дөңгелегінің бірін айналмайтындай етіп шандып байлады. Өзі аттарды сулығынан жетелеп келеді. Бір дөңгелегі жүрмейтін арбаны аттар әрең сүйрейді. Ахмет пен Садық жаяу, арбада мен ғана — мертіккен күйі бебеулеп келемін. Тілім кеуіп, аузыма сыймайды.

Бір кезде қара жолды қиып өтетін сарғыштау бұлаққа жеттік. «Су!» деп қуандық. Шөл қысқанда судың түсіне қарамайсың. Арба тоқтады. Базарбай месті шешіп алып, қатықты суға езіп шалап қылмақ болды. Әуелі өзі аузына алып еді — бақ ете қалды: ерніне қызған темір тигендей.

Ащы шындық

Бұлақ суы тұзды екен — ап-ащы, ішуге келмейді.

Ең жаманы — қатықты да бүлдіріп алдық. Базарбай тағы да өзін емес, бізді кінәлады: «Су, су деп шулдыңдар, дәмін татуға мұрша бермедіңдер» деді.

Пионер лагері: қақпадан қайтарылған күн

Ақыры шөбі белуардан келетін көгал жазыққа жеттік: қатар тұрған төрт-бес киіз үй, төрт-бес шатыр, қызыл жалау. Біз іздеген лагерь — осы. Әр тараптан келген, бір-біріне әлі үйір болмаған балалар топ-топ болып, жаңа мекенге жатырқай қарап тұр.

Арба қызыл жалау қадаған үйдің алдына тоқтады. Біз болсақ — қираған, мертіккен адамдар сияқты: мен ыңқылдаймын, Ахметтің беті қан, Садық та жаралы. Лагерь бастығы — беліне шашақты жібек белбеу байлаған жас жігіт — арбаға қарап шошып кетті.

Қысқа үкім

Ол бізді қабылдамайтынын айтты: лагерь жарақатты балаларға арналған орын емес, «дені сау, қарны тоқ балаларға» арналған. «Қайтадан Сарыжазға апарып, дәрігерге көрсетіңіздер» деді. Сонымен бірге шлеясыз арбамен алыс жолға шығуға болмайтынын айтып, Базарбайды қатты сөкті.

Біз ес жиып, местегі тұзды су араласқан қатықты төгіп, орнына тұщы су құйып алдық. Серкелерді де суғардық — екі күн жайылмаған бейшаралар шөпке жабысып, тұмсығына іліккенін жалмап тұр.

Лагерь бастығы әзіл-шыны аралас: «Ұныңыз бен серкелеріңізді қалдыра беріңіз. Қалайда ауылыңыздан басқа үш бала келеді ғой» деді. Базарбай оған көнсін бе — боқтап-боқтап алып, арбаны кері бұрды.

Екінші құлау және күтпеген «ем»

Қайтар жолда тағы бір еңіске түстік. Бұл жолы еңіс тік емес, көлбеу әрі ұзақ. Дөңгелек қайтадан шандылып байланды. Жүрегіміз шайлығып қалған. Арық аттар бір дөңгелегі сыр-сыр етіп жер сойған арбаны әрең тартады, ақыры тарта алмай тоқтап қалды.

Базарбай Ахмет пен Садыққа: «Аяқ-қолдарың сау ғой, түсіп жаяу жүріңдер» деді. Мен ғана арбада қалдым. Аттар қайта сүйреді. Сол сәтте дөңгелекті шандып байлаған шыжым қажалып, бырт етіп үзіліп кетті.

Тежегіштен айырылған ауыр арба тағы да алып-ұшып жөнелді. Шлея жоқ, ұстап қалу мүмкін емес. Терте ағаш қамыттарды тағы көтеріп әкетті. Арба жолдан шығып, аударылды. Мен тағы да астында қалдым — белімнен жаншып өткенін сездім. Бұл жолы «енді өлдім» деп ойладым.

Таңғаларлық аяқталу

Бірақ денем босап, домалап барып, орнымнан ұшып түрегелдім. Секіріп жүрмін. Аяғым да, қолым да — бәрі өз орнында. Тіпті ауырған жерім жоқ.

Базарбай үрейлене қарап: «Өй, мынау өледі! Өлмесе не қылсын!» деді. Ал мен, сөйтсем, «өлуден қалған» екенмін: арба алғаш шығарған аяқ-қолымды екінші құлағанында өзі орнына салып бергендей болды.

Сарыжазға бір қонып, ертеңіне ауылға қайтып келдік. Менің пионер лагеріне барғаным — өмірімде бір-ақ рет. Оның өзі осылай аяқталды.