Мүше немесе жүйке
Құрметті мұғалім!
Бұл тапсырмалар жинағы білім беру мазмұнын жаңарту аясында мұғалімдерге әдістемелік қолдау көрсету мақсатында әзірленді. Жинақ — мұғалімдердің ұжымдық жұмысының нәтижесі.
Бағалау критерийлері мен дескрипторлары берілген тапсырмалар қалыптастырушы бағалауды ұйымдастыруға, сабақты жоспарлауға, ұқсас тапсырмаларды құрастыруға және іріктеп алуға, сондай-ақ оқу мақсаттарына жетуге бағытталған сындарлы кері байланыс беруге үлгі болады.
Жинақ ұсыныстық сипатта берілген: білім алушының қажеттілігі мен мүмкіндігін ескере отырып, тапсырмаларға толықтырулар мен өзгерістер енгізуге, оларды бейімдеуге мүмкіндік бар.
Қосымша материалдарды (нұсқаулықтар, таныстырылымдар, жоспарлар және т.б.), форумдағы талқылауларды және бейне-нұсқауларды Назарбаев Зияткерлік мектептері ДББҰ-ның smk.edu ресми сайтынан таба аласыз.
Жемісті жұмыс пен шығармашылық табыс тілейміз!
Кімдерге арналған?
- Негізгі мектеп мұғалімдеріне
- Әдіскерлерге
- Критериалды бағалау бойынша өңірлік және мектеп үйлестірушілеріне
- Басқа да мүдделі тұлғаларға
Ескерту
Жинақты дайындау барысында ресурстар (суреттер, мәтіндер, бейне және аудио материалдар және т.б.) қолжетімді ресми интернет-сайттардан алынды. Жинақ коммерциялық емес мақсатта құрастырылған.
Мазмұны
Төменде 7-сынып биология пәніне арналған қалыптастырушы бағалау тапсырмаларының тараулар бойынша қысқаша навигациясы берілген.
1-тоқсан
- Экожүйелер — 4
- Тірі ағзаларды жүйелеу — 14
- Жасушалық биология: Су және органикалық заттар — 20
2-тоқсан
- Заттардың тасымалдануы — 27
- Тыныс алу — 36
3-тоқсан
- Бөліп шығару — 43
- Координация және реттелу — 54
4-тоқсан
- Тұқымқуалау мен өзгергіштік — 65
- Көбею. Өсу және даму — 71
- Микробиология және биотехнология — 81
Жинақ құрылымы қалай оқылады?
- Оқу мақсаты — оқушы меңгеруі тиіс дағды мен білім бағыты.
- Бағалау критерийі — мақсатқа жетуді өлшейтін талаптар.
- Тапсырма — әрекетке бағытталған жұмыс (сипаттау, салыстыру, дәлелдеу және т.б.).
- Дескриптор — оқушының орындау қадамдары мен күтілетін нәтижелердің нақты белгілері.
1-тоқсан: Экожүйелер
Ортаның экологиялық факторлары
Абиотикалық факторлар: температура, жарық, pH, ылғалдылық. Биотикалық факторлар: микроағзалар, жануарлар, өсімдіктер.
Оқу мақсаты
7.3.1.1 — Жергілікті жер экожүйесінде қоршаған орта факторларының тірі ағзалардың тіршілік әрекеті мен таралуына әсерін зерттеу.
Бағалау критерийі
- Жергілікті экожүйелерді анықтайды.
- Қоршаған орта факторларын анықтап, әсерін зерттейді.
Ойлау дағдылары
Жоғары деңгей дағдылары
Тапсырмалар
1-тапсырма
-
Суретке мұқият қарап, 1, 2, 3 сандарымен белгіленген экожүйе түрлерін анықтаңыз. Әр экожүйеде тірі ағзалардың тіршілік әрекеті мен таралуына әсер ететін ықтимал факторларды болжаңыз және кестеге жазыңыз:
№ Экожүйе түрі Абиотикалық фактор Биотикалық фактор 1 2 3 -
Өзіңіз тұратын өлкені мысалға алып, жергілікті экожүйенің ерекшелігін сипаттаңыз.
Жауап: ________________________________________________
-
Жергілікті экожүйеге тән бір ағзаның (өсімдік немесе жануар) бейімделушілігіне мысал келтіріңіз.
Жауап: ________________________________________________
Дескриптор
- Экожүйе түрін анықтайды.
- Абиотикалық факторларды анықтайды.
- Биотикалық факторларды анықтайды.
- Жергілікті экожүйенің ерекшелігін сипаттайды.
- Бір ағза мысалында бейімделу ерекшелігін көрсетеді.
2-тапсырма
Төменде экологиялық факторлар берілген: жел, өсімдіктер, минералды заттар, жарық, бактерия, жануарлар, су, температура, саңырауқұлақ. Факторларды жіктеңіз: A — абиотикалық, B — биотикалық.
A — Абиотикалық факторлар
B — Биотикалық факторлар
Дескриптор
- Абиотикалық факторларды анықтайды.
- Биотикалық факторларды анықтайды.
Қоректік тізбектер және қоректік торлар
Оқу мақсаттары
7.3.1.2 — Табиғи қоректік тізбектерді салыстыру
7.3.1.3 — Қоректік тізбектер мен қоректік торларды құрастыру
Бағалау критерийі
- Табиғи қоректік тізбектерді ажыратады.
- Қоректік тізбек және қоректік тор құрады.
Ойлау дағдылары
Жоғары деңгей дағдылары
1-тапсырма
- Суреттегі ағзалар арасындағы өзара байланыстарды көрсетіп, бірнеше қоректік тізбек құрыңыз (жебелердің бағытын дұрыс қойыңыз).
- Құрылған қоректік тізбектерге ортақ белгілерді атаңыз (кемінде 3 белгі).
- Қоректік тізбектер арасындағы айырмашылықтың себебін түсіндіріңіз.
Дескриптор
- Жебелер бағытын дұрыс анықтайды.
- Бірнеше қоректік тізбек құрады.
- Ұқсас белгілерді атайды.
- Айырмашылықтарды және олардың себептерін түсіндіреді.
2-тапсырма
Тірі ағзаларды экологиялық топтары бойынша топтастырып, қоректену ерекшелігін және табиғаттағы маңызын сипаттаңыз.
| Экологиялық топ | Тірі ағзалар | Қоректенуі | Табиғаттағы маңызы |
|---|---|---|---|
| Түзушілер (продуценттер) | |||
| Тұтынушылар (консументтер) | |||
| Ыдыратушылар (редуценттер) |
Дескриптор
- Түзушілерді, тұтынушыларды және ыдыратушыларды дұрыс анықтайды.
- Әр топтың ерекшелігін сипаттайды.
3-тапсырма
- Тундра биоценозындағы өсімдіктер мен жануарлар арасындағы қоректік байланыстарды көрсетіп, қоректік тор құрыңыз.
- Құрылған қоректік тордағы түзушілер мен тұтынушыларды анықтаңыз.
Дескриптор
- Жебелердің бағытын дұрыс көрсетеді.
- Қоректік тор құрады.
- Түзушілер мен тұтынушыларды ажыратады.
Экологиялық сукцессиялар
Бірінші және екінші реттік сукцессиялар. Экожүйенің алмасуы.
Оқу мақсаты
7.3.1.4 — Экологиялық сукцессия үдерісін сипаттау
Бағалау критерийі
- Экологиялық сукцессия ұғымын анықтайды.
- Үдерісті кезең-кезеңімен сипаттайды.
Ойлау дағдылары
Білу және түсіну
1-тапсырма
- «Экологиялық сукцессия» ұғымын түсіндіріңіз.
- Экологиялық сукцессия түрлеріне мысал келтіріңіз.
- Экологиялық сукцессия үдерісінің жүру кезеңдерін ретімен жазыңыз.
Дескриптор
- Ұғымға анықтама береді.
- Түрлеріне мысал келтіреді.
- Кезеңдерін ретімен атайды.
Адам — экожүйенің бір бөлігі. Антропогендік фактор
Оқу мақсаты
7.3.2.1 — Адам мен экожүйе арасындағы қарым-қатынастарды сипаттау
Бағалау критерийі
- Антропогендік фактор ұғымын анықтайды.
- Адам мен экожүйе байланысын сипаттайды.
Ойлау дағдылары
Білу және түсіну
1-тапсырма
- Антропогендік фактор ұғымын түсіндіріңіз.
- Суретті пайдаланып, адам мен экожүйе арасындағы байланысты сипаттаңыз.
- Адамның экожүйенің бір бөлігі екенін дәлелдеңіз.
Дескриптор
- Антропогендік факторды анықтайды.
- Байланысты сипаттайды.
- Дәлелдер мен аргументтер келтіреді.
Адам әрекеттерінің экожүйеге жағымсыз әсері
Оқу мақсаты
7.3.2.2 — Экожүйеге жағымсыз әсер ететін адамның шаруашылық салаларына мысалдар келтіру
Бағалау критерийі
- Шаруашылық салаларының жағымсыз салдарын анықтайды.
- Нақты мысалдар келтіреді.
Ойлау дағдылары
Қолдану
1-тапсырма
Қоршаған орта компоненттеріне адамның әсерін сипаттаңыз (әрекет түрі және салдары).
| Қоршаған орта компоненті | Әрекет түрі | Салдары |
|---|---|---|
| Топырақ | Топырақты тыңайту | |
| Су | Мұнай өндіру | |
| Ауа | Автокөліктерден шығатын газ |
Дескриптор
- Антропогендік факторлардың топыраққа әсерін сипаттайды.
- Антропогендік факторлардың суға әсерін сипаттайды.
- Антропогендік факторлардың ауаға әсерін сипаттайды.
Қазақстандағы ерекше қорғалатын табиғи аумақтар
Оқу мақсаты
7.3.2.3 — Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың өсімдіктері мен жануарларын сипаттау
Бағалау критерийі
- ЕҚТА түрлерін анықтайды.
- Флора мен фаунаны сипаттайды.
Ойлау дағдылары
Білу және түсіну
1-тапсырма
Қазақстанда ерекше қорғалатын 10 қорық, 12 ұлттық парк және 50 қорықша бар.
- Картаны пайдаланып, өз өңіріңіздегі ерекше қорғалатын табиғи аумақты анықтаңыз.
- Осы аумаққа тән флора мен фаунаны сипаттаңыз.
Флора
Фауна
Дескриптор
- Өңіріндегі ЕҚТА-ны атайды.
- ЕҚТА-ға тән өсімдіктер мен жануарларды сипаттайды.
Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы
Оқу мақсаты
7.3.2.4 — Өңірдің ҚР Қызыл кітабына енген жануарлары мен өсімдіктеріне мысал келтіру
Бағалау критерийі
- Қызыл кітапқа енген жануарлар мен өсімдіктерді анықтайды.
Ойлау дағдылары
Білу және түсіну
1-тапсырма
-
ҚР Қызыл кітабына енгізілген жануарларға мысал келтіріңіз:
Балықтар Қосмекенділер Сүтқоректілер -
ҚР Қызыл кітабына енгізілген өсімдіктерге мысал келтіріңіз.
Жауап: ________________________________________________
Дескриптор
- Қызыл кітапқа енген балық, қосмекенді және сүтқоректі түрлерін атайды.
- Қызыл кітапқа енген өсімдік түрлерін атайды.
Тарау: Тірі ағзаларды жүйелеу
Тірі ағзалардың бес патшалығы және жүйелеудің маңызы
Прокариоттар, протисталар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер және жануарлар. Негізгі жүйелік топтар: патшалық, тип, класс және т.б. Жүйелеу — ағзаларды реттеп, салыстыруға, атауларды біріздендіруге және ғылыми коммуникацияны жеңілдетуге мүмкіндік береді.
Оқу мақсаты
7.1.1.1 — Жүйелеудің маңызын түсіндіру
Бағалау критерийі
- Негізгі жүйелік топтарды және олардың белгілерін анықтайды.
- Жүйелеудің маңызын түсіндіреді.
Ойлау дағдылары
Жоғары деңгей дағдылары
1-тапсырма
- Тірі ағзаларды жүйелеудің маңызын түсіндіріңіз.
- Жануарларды жүйелеудегі ең ірі таксоннан бастап ретімен жазыңыз.
- Бинарлық номенклатураның маңызын түсіндіріңіз.
- Саңырауқұлақтарға тән белгілердің өсімдіктер мен жануарларға ортақ тұстарын «+» белгісі арқылы көрсетіңіз (кесте бойынша).
Дескриптор
- Жүйелеудің маңызын түсіндіреді.
- Таксондық бірліктерді ретімен жазады.
- Бинарлық номенклатураның рөлін түсіндіреді.
- Саңырауқұлақтардың өсімдіктермен және жануарлармен ортақ белгілерін анықтайды.
Жүйелеуде ағзаның орнын анықтау
Оқу мақсаты
7.1.1.2 — Жүйелеуде тірі ағзалардың орнын анықтау
Бағалау критерийі
Сипаттамалары бойынша тірі ағзаларды жүйелік топтарға бөледі.
Ойлау дағдылары
Қолдану
1-тапсырма
- Берілген ағзалардың систематикалық орнын анықтаңыз (жануарлар, өсімдіктер, саңырауқұлақтар бойынша).
- Біржасушалы және көпжасушалы ағзаларға тән сипаттамаларды сәйкестендіріңіз.
Дескриптор
- Ағзалардың атауын анықтайды.
- Патшалықтарға сәйкес бөледі.
- Біржасушалы және көпжасушалы ағзалардың белгілерін ажыратады.
Омыртқасыз және омыртқалы жануарлар
Тақырып жануарлардың сыртқы құрылысы мен негізгі айырмашылықтарын анықтауға бағытталған.
Оқу мақсаты
7.1.1.3 — Омыртқасыз және омыртқалы жануарлардың құрылыс ерекшеліктерін сипаттау
Бағалау критерийі
Құрылыстағы ерекшеліктерді анықтайды.
Ойлау дағдылары
Білу және түсіну
1-тапсырма
- Суретте берілген ағзаларды құрылыс ерекшеліктері бойынша екі топқа жіктеңіз.
- Жіктеуге негіз болған маңызды белгілерді атаңыз.
Дескриптор
- Омыртқалы және омыртқасыз жануарларды ажыратады.
- Айқындаушы белгілерді көрсетеді.
Дихотомиялық әдіс және кілттерді қолдану
Оқу мақсаты
7.1.1.4 — Жекелеген ағзаларды анықтауда қарапайым дихотомиялық кілттерді қолдану
Бағалау критерийі
Дихотомиялық кілт арқылы ағзаларды анықтайды.
Ойлау дағдылары
Қолдану
1-тапсырма
- Берілген дихотомиялық кілтті пайдаланып, суреттегі ағзалардың класын анықтаңыз.
- Суреттегі A–D ағзаларын біріктіретін белгілерді атаңыз.
- A–D ағзаларының E және F ағзаларынан айырмашылығын түсіндіріңіз.
- Суретке сүйене отырып, құрбақа мен көлбақаны анықтаңыз.
- Құрбақа мен көлбақаның құрылыс және тіршілік әрекеті ерекшеліктеріне сүйеніп, қарапайым дихотомиялық кілт құрастырыңыз.
Дескриптор
- Дихотомиялық кілтті қолданып, класын анықтайды.
- Ортақ және айырым белгілерді сипаттайды.
- Сурет бойынша түрді анықтайды.
- Берілген негізде дихотомиялық кілт құрастырады.
Тарау: Жасушалық биология — Су және органикалық заттар
Жасуша, ұлпа, мүше, мүшелер жүйесі
Оқу мақсаты
7.4.2.1 — Жасуша, ұлпа, мүше, мүшелер жүйесі ұғымдарын түсіндіру
Бағалау критерийі
Ұғымдардың түрлерін және атқаратын қызметтерін анықтайды.
Ойлау дағдылары
Білу және түсіну
1-тапсырма
- Ұғымдарға анықтама беріңіз: жасуша, ұлпа.
- Қызметіне сәйкес мүшелер жүйесін анықтап, кестені толтырыңыз.
| № | Атқаратын қызметі | Мүшелер жүйесі |
|---|---|---|
| 1 | Сұйықтықты бөліп шығару | |
| 2 | Оттегі мен көмірқышқыл газын тасымалдау | |
| 3 | Ағза мен қоршаған орта арасындағы газ алмасу | |
| 4 | Ас қорыту және асты сіңіру | |
| 5 | Ағзаның барлық қызметін реттеу |
Дескриптор
- «Жасуша» және «ұлпа» ұғымдарына анықтама береді.
- Қызметіне қарай мүшелер жүйесін анықтайды.
Өсімдік және жануар жасушаларын салыстыру
Жарық микроскопында көрінетін құрылымдар: пластидтер, вакуоль, ядро, цитоплазма, жасушалық мембрана, жасушалық қабырға.
Оқу мақсаты
7.4.2.2 — Өсімдік және жануар жасушаларын ажырату
Бағалау критерийі
Жасушалардың құрылысын анықтайды.
Ойлау дағдылары
Қолдану
1-тапсырма
- Сурет бойынша жасуша органоидтарын анықтаңыз (1–10).
- Суретке сүйеніп, жасуша түрін (өсімдік/жануар) анықтаңыз.
- Жасушалардың ерекшеліктерін сипаттаңыз (ұқсастықтары мен айырмашылықтары).
Дескриптор
- Жасуша органоидтарын анықтайды.
- Өсімдік және жануар жасушаларын ажыратады.
- Ұқсастықтары мен айырмашылықтарын сипаттайды.
Судың қасиеттері және биологиялық маңызы
Беттік керілу, судың қозғалысы, еріткіштік қасиеті, қайнау және балқу температурасы, жылусыйымдылығы. Су — температураны тұрақтандыруда, заттарды тасымалдауда және биохимиялық үдерістерде негізгі рөл атқарады.
Оқу мақсаты
7.4.1.1 — Судың қасиеттері мен тірі ағзалар үшін маңызын сипаттау
Бағалау критерийі
- Судың қасиеттерін анықтайды.
- Судың тірі ағзалар үшін маңызын түсіндіреді.
Ойлау дағдылары
Білу және түсіну
1-тапсырма
- Суреттерді пайдаланып, судың қасиеттерін сипаттаңыз.
- Анықталған қасиеттердің тірі ағзалар үшін маңызын түсіндіріңіз.
- Берілген тұжырымдардың ішінен дұрыс тұжырымдарды белгілеңіз (1–10).
Дескриптор
- Судың қасиеттерін сипаттайды.
- Биологиялық маңызын түсіндіреді.
- Дұрыс тұжырымдарды анықтайды.
Микро- және макроэлементтердің маңызы
Микроэлементтер: мырыш, темір, селен, фтор. Макроэлементтер: магний, кальций, калий, фосфор.
Оқу мақсаты
7.4.1.2 — Микро- және макроэлементтердің тіршілік әрекеттегі рөлін сипаттау
Бағалау критерийі
Микро- және макроэлементтерді және олардың ағзаға әсерін анықтайды.
Ойлау дағдылары
Білу және түсіну
1-тапсырма
- Тірі ағзалар үшін маңызды микроэлементтер мен макроэлементтердің тізімін жасаңыз.
- Олардың тіршілік әрекеті үшін маңызын сипаттаңыз.
Дескриптор
- Микроэлементтерді жазады.
- Макроэлементтерді жазады.
- Олардың ағзаға әсерін сипаттайды.
Азық-түліктердегі органикалық заттар
Нәруыздар, майлар, көмірсулар — жасушаның құрылысы мен энергия алмасуы үшін негізгі органикалық қосылыстар.
Оқу мақсаты
7.4.1.3 — Азық-түліктерде көмірсулар, нәруыздар және майлардың бар екенін дәлелдеу
Бағалау критерийі
Органикалық заттардың қасиеттерін және құрамын анықтайды.
Ойлау дағдылары
Білу және түсіну
Практикалық бағыт
Бұл бөлімде тағам құрамындағы органикалық заттарды анықтауға арналған дәлелдеу тапсырмалары беріледі (тәжірибе/бақылау және қорытынды жасау).