Маханжар мәдениеті
Мезолит пен неолит: Қазақстан аумағындағы тас дәуірінің жаңа беттері
Қазақстан аумағында мезолит пен неолит шамамен б.з.б. XII–X және III мыңжылдықтардың арасындағы уақытты қамтиды. «Мезолит» атауы гректің mesos (орта) және lithos (тас) сөздерінен шыққан. Бұл кезең XIX ғасырдың соңғы ширегінде жеке дәуір ретінде бөлініп көрсетілгенімен, оның нақты анықтамасы ұзақ уақыт бойы ғылымда пікірталас тудырды.
Белгілі зерттеуші А.Л. Монгайт бұл қайшылықты былай түсіндіреді: материалдық мәдениет тұрғысынан мезолит палеолиттің тікелей жалғасы сияқты көрінгенімен, дәл осы уақытта өнім өндіруге өтудің алғашқы нышандары байқалады. Бұл мезолитті неолитке жақындатады. Сондықтан кейбір археологтар ерте мезолит ескерткіштерін эпипалеолитке, кейінгі мезолитті протонеолитке жатқызады, ал кей тұжырымдар жоғарғы палеолит пен мезолитті біртұтас кезең ретінде қарастыруға дейін барады.
Терминдер мен өтпелі дәуірлер
Неолиттен кейін металдарды кеңірек пайдалануға бет алған өтпелі кезең әдетте энеолит немесе мысты-тас дәуірі деп аталады. Қазақстан тарихнамасында ұзақ уақыт бойы энеолит неолитпен бірге қарастырылды, өйткені аңшылық пен балықшылыққа негізделген қоғамдарда бұл өтпелілік археологиялық материалдардан бірдей дәрежеде айқын көріне бермеді. Қазіргі таңда энеолитті дербес кезең ретінде қарастыруға мүмкіндік бар.
Табиғи ортадағы өзгерістер және шаруашылықтың қайта құралуы
Уақыты салыстырмалы түрде қысқа болғанымен, бұл дәуірлер өндіріс пен күнделікті өмірдің көптеген саласында маңызды өзгерістер әкелді. Голоценнің орнығуымен табиғи орта қазіргі бейнеге жақындай түсті. Бұл кейін қоғам дамуына, өңірлер бойынша шаруашылық типтердің қалыптасуына әсер етті.
Фауна құрамының ауысуы
Кейбір жануарлар (мамонт және т.б.) жойылып, басқа түрлердің көбеюіне жағдай туды. Аңшылық нысандары ретінде енді көбіне бизон, жылқы, жабайы ешкі, киік, қоян, үйрек сияқты түрлер алдыңғы орынға шықты.
Кәсіптердің әртараптануы
Бірлесе қуалап ұстау әдісімен қатар жеке аулау тәсілдері күшейді, балықшылық кеңейді. Аңшылық құралдары мен технологиялары жаңарып отырды.
Мезолиттің басты жаңалықтары: садақ пен микролит
Мезолитте екі ірі жаңалық ерекше көзге түседі: садақ пен жебенің пайда болуы және микролиттердің (үшбұрыш, ромб, трапеция, сегмент тәрізді шағын тас тілікшелері) кең таралуы. Неолитте микролиттік индустрия одан әрі өрістеді.
Микролиттер қалай қолданылды?
- Жебе ұштарын және қыстырма құралдарды жасауға пайдаланылды.
- Сүйек немесе ағаш сап бойындағы ойықтарға ондаған микролит қондырылып, солар құралдың өткір жүзі қызметін атқарды.
- Желім ретінде тау балауызы, қара май, битум қолданылды.
Мезолит кезіндегі аңшылардың бір бөлігі түз тағыларының соңынан еріп, жиі қозғалып отырды. Мұндай мобильді өмір салты тұрақты мәдени қабаттардың жұқалығы мен стратиграфияның нашар сақталуына әкеліп, мезолит ескерткіштерін анықтауды қиындатты.
Қазақстандағы мезолит ескерткіштері
Қазіргі таңда Қазақстан аумағында мезолитке жататын шамамен 50-ге жуық ескерткіш орны белгілі. Олардың ішінде Оңтүстік Қазақстандағы Отырар жазирасындағы Маятас, Жаңашілік-1–3; Ордабасы ауданындағы Бөген (су қоймасы маңы); Қаратау өңіріндегі Бүркітті, Шахантай, Соркөл-1–2; Орталық Қазақстандағы Қарағанды-15, Әкімбек, Талдыөзек-21; Батыс Қазақстандағы Қарсы (Қаршы), Шәуші; Торғай даласы мен солтүстік өңірлердегі Тұз, Дүзбай-6, Евгеньевка-1, Мичурин, Қарасор-5–6 және басқалары аталады.
Сонымен қатар Шідерті-3 (Екібастұз өңірі), Шүлбі (Шығыс Қазақстан), Тоқтауыл (Жезді аймағы) сияқты көпқабатты археологиялық нысандардан да мезолит кезеңіне тән бұйымдар топтамалары аршып алынған. Бұл материалдар мезолиттегі тіршілік туралы құнды дерек береді.
Неолит: өндіруші шаруашылыққа бетбұрыс
Мезолитте адам табиғаттан дайын өнімдерді иемденуге сүйенді. Өнім өндірудің кейбір нышандары Таяу Шығыстың жекелеген өңірлерінен байқалса, неолитте адамзат өнімді өзі өндіруге жүйелі түрде көше бастады. Дегенмен Жер шарының солтүстік аудандарында дайын өнімді иемдену ұзақ уақыт сақталды.
Б.з.б. V мыңжылдықта басталған неолит — тастың пайдалы қасиеттері барынша пайдаланылған кезең. Еңбек құралдарын жасау барған сайын мамандандырылды: қысып түзету техникасы жетілдірілді, тас өңдеудің тегістеу, бұрғылау, арамен кесу сияқты жаңа тәсілдері шықты. Бірте-бірте қиын өңделетін тастар пайдаланылып, тас балталар, кетпендер, дәнүккіштер, келілер, келісаптар жасала бастады.
Неолиттің негізгі белгісі
Неолиттің аса маңызды ерекшелігі — мал өсіру мен егіншіліктің, яғни өндіруші шаруашылықтың қалыптасуы. Бұл қоғамның еңбек саласын кеңейтіп қана қоймай, оның сипатын сапалық тұрғыдан өзгертті.
Өндіргіш күштердің өсуі мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың тууына ықпал етті: Қазақстанның ежелгі халқында кен кәсібі мен тоқымашылықтың бастамалары байқалып, керамикалық ыдыс кең тарай бастады.
Қоғамдық ұйым: рулық қауымнан тайпалық бірлестіктерге
Әлеуметтік тұрғыдан неолит — рулық қауым дәуірі: ұжымдық еңбек пен өндіріс құралдарына ортақ меншік үстем болды. Сонымен бірге бұл кезең қоғамның ұйымдық формалары күрделене түскен уақыт ретінде сипатталады: тайпалар мен тайпалық бірлестіктер қалыптасты.
Тайпалар қандас-туыстық байланыс және шаруашылықтың біртекті сипаты негізінде бірнеше рулық қауымдарды біріктірді. Неолит дәуіріндегі Қазақстан тайпалары кең тарихи-мәдени қауымдастықтардың бір бөлігіне айналды: зерттеушілер мұндай қауымның шекаралары Қазақстан мен Орал маңынан бөлек Батыс Сібірдің далалық аудандарын, Алтайды, Орта Азияның солтүстігін де қамтығанын көрсетеді.
Қазақстандағы неолит ескерткіштері және тұрақ түрлері
Бүгінгі таңда Қазақстан аумағынан 800-ден аса неолиттік ескерткіш белгілі, бірақ олардың басым бөлігі әзірге іріктеліп қана зерттелген. Неолиттік тұрақтар орналасуына қарай әдетте төрт түрге бөлінеді: бұлақтық, өзендік, көлдік, үңгірлік.
Өзендік және көлдік тұрақтар
Әдетте мұнда олжалар көп табылады. Бұл адамдардың түпкілікті немесе ұзақ уақыт тұрғанын меңзейді. Негізгі құралдар — пышақ тәрізді тас тіліктері және солардан жасалған бұйымдар.
Бұлақтық тұрақтар
Қазақстанда бұлақтық тұрақтар көбірек кездеседі, өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз. Мұндай орындар көбіне кезбе аңшылардың маусымдық, уақытша қонысы болған.
Қазақстанның шөл даласындағы неолиттік ескерткіштердің ерекшелігі — көпшілігінің ашық (жер бетіндегі) тұрақ болуы. Барлық тұрақтардан жергілікті шикізаттан жасалған тас құралдар: жебе мен найза ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар табылды. Белгілі бір қарулар үшін тас түрлері алдын ала сараланып, шикізаттың әр алуандығы өңдеу тәсілдерінің жетілуіне ықпал етті.
Қаратау өңірі: мезолиттен неолитке дейінгі іздер
Оңтүстік Қазақстанда, әсіресе Қаратау жотасының солтүстік және оңтүстік бөктерлерінде жаңа тас дәуірінің көптеген ескерткіштері ашылды. Бүркітті өзені жағасындағы алаңқайларды зерттеу кезінде мезолитке тән тас индустриясының үлгілері жиналды: жергілікті ұсақ түйіршікті шақпақ тастан жасалған призмалық өзектастар, пышақ тәрізді тас тіліктері және олардың сынықтары анықталды.
Бүркітті өзенінің жайылма үстіндегі Қойтас қойнауында халцедоннан жасалған 140 бұйымнан тұратын топтама табылды. Солардың ішінде пышақ тәрізді тас тілігінен жасалған бір қырлы мезолиттік трапеция айқын ерекшеленеді: бүйір қырлары мен үстіңгі жағы тігінен түзетілген.
Мезолитке жататын тағы бір ірі топ Ақтау тауының етегіндегі Үшбұлақ бұлағы арнасынан балшық қабатынан шықты. Қара және ақ майда шақпақтан жасалған жиынтықта қалам тәрізді, сүйір тәрізді призмалық өзектастар (ұзындығы 3–6 см шамасында), шағын тілікшелер, тескіштер, трапециялар, қырғыштар кездеседі.
Қараүңгір: неолиттік үңгір тұрағы және бай материалдар
Қаратау жотасының оңтүстік бөктерінде (Шымкент қаласының солтүстік-шығысында) Қараүңгір өзенінің оң жағасында орналасқан Қараүңгір неолиттік үңгір тұрағын қазу барысында аса мол әрі көрнекі материал алынды. Мұнда қалың мәдени қабат сақталған; оның жоғарғы бөлігі соңғы мезолиттен бастап неолитке дейінгі уақытты қамтиды.
Аңшылық олжалары
Ошақтар маңынан табылған сүйек қалдықтары аю, бұғы, жабайы бұқа, қабан, арқар, қоян, борсық аулағанын көрсетеді. Сондай-ақ қырғауыл, кекілік, тасбақа да болған.
Үйрету белгілері
Қолда ұсталған бұқа мен ошақ қасынан табылған ит сүйектері жануарларды қолға үйрету үрдісі басталғанын меңзейді.
Құрал-жабдықтар
Ұзынша жұмырланған қырғыштар, призмалық және қалам тәрізді өзектастар, тескіштер, садақ ұштары, шот-балталар, тас келісаптар табылды. Микролиттер өте көп.
Үңгірден сүйек бұйымдар да мол шықты: біздер, тескіштер, көзі бар инелер, тегістегіш-жонғыштар, сондай-ақ жануар жауырындарынан жасалған тері өңдеу құралдары. Сирек кездесетін сәндік заттар қатарында сүйектен жасалған сызықшалы өлшеуіш, тесілген қауашақтар, өрнекті азулар, сүйек салпыншақтар мен моншақтар, жануар топайларынан жонылған мүсіндер бар.
Қараүңгір керамикасы
Қараүңгір тұрғындары қыш ыдысты қолмен жапсырып жасауды игерген. Ыдыстардың түбі көбіне дөңгелек, сырты кейде қызыл бояумен боялған. Жоғарғы бөлігінде тісті қалыппен түсірілген сызықшалар, ойықтар және әртүрлі өрнектер кездеседі.
Алайда қазіргі деректер дәстүрлі кезеңдестіру мен хронология мәселелерін толық шешуге жеткіліксіз, сондықтан тұжырымдар әзірге жорамал сипатында.
Мәдени байланыстар: келтеминар және басқа кешендер
Қазіргі таңда Қазақстан аумағынан атбасар, маханжар, келтеминар сияқты бірнеше археологиялық мәдениеттер анықталған. Қараүңгір материалдары Орта Азиядағы келтеминар, гиссар, орталықферғана секілді неолиттік мәдениеттермен салыстырылғанда, алғашқы жаңқалау техникасы, екінші қайтара өңдеу әдістері және құралдар жиынтығында белгілі бір ұқсастық байқалады.
Келтеминар мәдениеті туралы қысқаша
Келтеминар мәдениетін (мәдени-тарихи қауымдастығын) С.П. Толстов 1946 жылы бөліп көрсетті. Таралу аймағы: Ақшадария атрабы, Үзбой, Сарықамыс атрабы, Әмударияның сол жағалауы, Қызылқұмның ішкі бөлігі, Сырдарияның төменгі ағысы, Заравшанның төменгі өңірі. Уақыты шамамен б.з.б. V мыңжылдықтың ортасы мен екінші ширегінен бастап б.з.б. IV мыңжылдыққа дейін созылады.
А.В. Виноградов Қызылқұм неолитін үш кезеңге бөледі: ерте неолит (дариясай) — б.з.б. VII мыңжылдық соңы мен б.з.б. V мыңжылдық ортасы; орта неолит (жанбас) — б.з.б. V мыңжылдық соңы мен б.з.б. IV мыңжылдық ортасы; кейінгі неолит — б.з.б. IV мыңжылдық соңы мен б.з.б. III мыңжылдық.
Заттай мәдениет: алғашқы өңдеу
Негізгі дайындамалар: 15–32×3–7 мм шағын тас тілікшелері, тілік кесінділері; Ақшадария (Жанбас-4) және Жоғарғы Үзбой (Құртыш-1) үшін тән 25–50×9–14 мм орташа тілікшелер және профилі сәл қайырылған тілікшелер.
Екінші қайтара өңдеу
Дорсаль жағынан бүйір түзетулер басым; екі шетіне дорсаль түзету тән; вентраль жағынан екі жақты түзету әлсіз байқалады. Құралдар жиынтығында бір жақты шеткі және қарама-қарсы түзетулер, түбі шабылған қыстырмалар басым.
Қолдағы деректер келтеминар мәдениетінің шығу тегі көпқұрауышты екенін және оңтүстік компоненттердің басымдығын көрсетеді. Қараүңгір материалдарында келтеминарға тән микролиттік белгілермен қатар дөрекі өзектастардың кездесуі оны гиссар және орталықферғана кешендерімен де жақындастырады. Осы тұрғыдан Қараүңгірді Оңтүстік Қазақстанда өзіндік неолиттік мәдени құбылыстың болуы мүмкін деген Х.А. Алпысбаев көзқарасымен ұштастыра қарастыру орынды.
Қараүңгірдегі жерлеу және рәсім мәселесі
Қараүңгір үңгірінде нақты жерлеу орны анықталмаған. Дегенмен кемінде екі адамға тиесілі тіс қалдықтары, қызыл түсті заттардың іздері, әшекейлердегі тесіктер сияқты деректер белгілі бір дәрежеде жерлеу немесе рәсімдік әрекеттер болғанын меңзейді. Остеологиялық материалдардың жақсы сақталуы антропологиялық қалдықтардың да сақталуы мүмкін екенін көрсеткенімен, қазіргі дәлелдер одонтологиялық олжалармен шектеледі.
Негізгі пайымдаулар
- Ішінара жерлеу: толық қаңқа емес, тек бас сүйек сияқты бөлік жерленуі мүмкін.
- Инициация ғұрпы: жасөспірімдерді ересектікке өткізуге байланысты тісті әдейі сындыру сияқты рәсімдермен байланысы болуы ықтимал.
- Магиялық бойтұмар: тіс сүйектері жосын-жоралғыларда амулет ретінде қолданылған болуы мүмкін.
Қараүңгірден табылған тістердің бірі қызыл түсті затпен бірге мойынға тағуға арналған тесігі бар бұйым ретінде анықталған. Бұл мәселені нақтылау үшін кешенді зерттеу қажет.
Қараүңгір материалдарын жинақтай келе, бұл ескерткішті әрі қарай қазып-зерттеудің қажеттілігі айқын көрінеді. Тарихи-мәдени тұрғыдан Қараүңгірдің Орта Азиядағы келтеминар ескерткіштерімен жақындығы да назар аударарлық.
Оңтүстік Қазақстандағы басқа неолиттік тұрақтар
Оңтүстік Қазақстандағы бірқатар неолиттік тұрақтардан (Тасқотан, Шілік, Дермене-1–4, Арыс-1 және т.б.) маңызды материалдар алынған. Олардың көпшілігінде қыш ыдыстар кездеспейді. Археолог Х.А. Алпысбаев мұны кейбір жергілікті тайпалардың теріден жасалған ыдыстарды кеңінен қолдануымен түсіндіреді.
Оңтүстік өңірдегі ескерткіштерде қыш ыдыстың болуы немесе болмауы (мысалы, Қараүңгірде бар) бұл өңірде көне замандардың өзінде әртүрлі мәдени ықпалдар тоғысқанын көрсетеді.
Арал маңы: Сырдарияның көне арналары бойындағы олжалар
Неолиттік ескерткіштердің келесі бір тобы Сырдарияның көне құйылмасынан белгілі. Көп олжа Іңкәрдарияның құрғақ арнасынан және жел үрлейтін қазаншұңқырлардан табылған. Тарихи-мәдени тұрғыдан бұл өңір Орта Азияның солтүстік далалық аймақтары мен Орал сыртындағы неолит арасындағы аралық сипатқа ие: келтеминарлық дәстүрлермен де, Орал сыртындағы оңтүстік және Аралдың шығыс өңірі мәдениеттерімен де ұқсастық байқалады.
Жалпақ қойнауы және Қосмола тұрақтары
Жалпақ қойнауынан алты тұрақ табылып, жапсырылған керамика сынықтары мен кварцит құралдар жиналды. Ыдыстардың көбі — мойны айқын шығарылған ірі құмыралар мен дөңгелек тостағандар. Түбі томпақ немесе жайпақ болып келеді, беті тісті қалыппен басылған әрі сызып түсірілген қарапайым өрнекпен әсемделген.
Қосмола-4 және Қосмола-5 тұрақтарынан шақпақ тас пен ақ кварциттен жасалған құралдар, өңделмеген пышақ тәрізді тас тіліктер, сондай-ақ ерекше үлгідегі қыш ыдыстар табылды. Бұл ыдыстар ірі құм аралас балшықтан жасалып, жұқа, жақсы күйдірілген әрі тегістелген; өрнегі өте аз. Жиек тұсында ғана қамысты батырып түсірілген ойықтар мен сызықшалар бар. Кей үлгілерде көлденең қатарланған қамыс іздері, енді бірінде терең шұңқырлы және ирек сызықты өрнектер кездеседі.
Берілген мәтін осы тұста үзіледі; Арал маңы керамикасының әрі қарайғы сипаттамасы бастапқы деректе жалғасады.