Жан дауысы шыққан маймылға жолбарыс келіп
Айласы асқан ұры және жолбарыс
Ерте заманда аты шыққан бір ұры болыпты. Ол жапанда жалғыз жаяу келе жатып, керуеншілерге жолыққан екен. «Мінетін ат беріңдер»,— деп сұрайды. Керуеншілер «артық ат жоқ» деп жауап береді. Сонда ұры: «Қолыңнан бермегенді жолыңнан алармын» деп, керуеннің соңынан еріп отырады.
Түнгі торуыл
Кеш батып, түн қараңғысы қоюланған кезде, керуеншілер бір тоғайдың шетіне келіп қонады. Ол тоғайда керуенді торып, тонайтын жыртқыш жолбарыс бар екен. Керуеншілер от жағып, көліктерін байлап жайғасқанда, жолбарыс таяп келіп, оттың сөнер сәтін бағып тұрады.
Ал ұры болса, жолбарыстың арт жағынан келіп, керуеншілердің ұйқыға кетуін күтеді. Керуен түгел тына қалған тұста, ол ең жақын тұрған шұбар атқа қарғып мініп алады. Шұбар ат шошып, тұра қашады.
Ұрының әні
Айтайын, айта гөнің пай, шұбарым,
Осындай бір ат еді ынтазарым.
Жортқанда бүгін түнде жолым болып,
Тағдырым жолықтырды, медеткәрім,
Шу жануар!
Ол осылай деп, «аттың» бүйірін тепкілей береді.
Шындықтың ашылуы
Сол сәтте жолбарыс та өз «әнін» бастайды — өйткені ұры мінгені ат емес, дәл сол жолбарыс екен:
Жолбарыстың зары
Құдай-ау, айналайын, табыстырдың,
Арқама кетпестей ғып жабыстырдың.
Қазамның бүйтіп жүріп жеткені ме,
Қысып ап екі өкпемнен жабыстырдың.
Таң ата, күн шыққанда ғана ұры өзі мінгеннің ат емес, жолбарыс екенін аңғарады. «Бәсе, неге шаршамайды, жүрісі аттан бөлек еді ғой»,— деп үрейленіп, тез құтылудың амалын іздейді.
Жолбарыс зытып келе жатып екі ағаштың арасымен өте бергенде, ұры бұтаққа жармасып үлгереді де, ағаштың басында қалып қояды. Ал жолбарыс әбден титықтап, бір қамыстың түбіне келіп, басын да көтере алмай сұлап жатады.
Маймылдың тәуекелі
Сол кезде қасына маймыл келіп: «Қайтпайтын қараудан батырсың, мына арада неге сілейіп жатырсың?» — деп сұрайды.
Жолбарыстың жауабы
Маймылым, көрер едің шапқанымды,
Шабарға шамам келмей жатқанымды.
Жол тосып жолаушыны тонаймын деп,
Ұрының тақымынан тапқанымды.
Маймыл мұны естіп, паңдана түседі: «Ұрыны мен талай көргенмін. Тоғайдан орын теуіп тұрғызбайық, бара сала өлтірем!» — деп, дереу ұмтылады.
Бірақ жолбарыс тоқтатпақ болып: «Өлімге басын байлап бармас. Арқаңа бір жабысса, қалмас. Адамның айласы көп: бір түнге мініп алса, талмас» — дейді.
Тұзақ
Жолбарыстың ескертуіне қарамай, маймыл ағашқа өрмелеп шығып, ұрыға жақындайды. Ұры да саспайды: айла іздеп, жейдесін шешеді де тұзақ еседі. Сосын маймылды белінен іліп алып, тарта бастайды.
Маймыл жан даусымен шыңғырып жатқанда, жолбарыс жетіп келіп:
Жолбарыстың кегі
Маймылым, барма десе болды ма едің,
Қиын істі бұдан өзге көрдім бе едің?
Несіне шыдай алмай бақырасың,
Дегенге айласы көп көніп пе едің?
— деп, одан әрі қаша жөнеледі.
Әділ шешім
Керуеншілер күн ұзақ жүріп, кешке қарай ұрының қасына келіп қонады. Ұры оларға өткен түні көрген-білгенін түгел айтып береді.
Керуеншілер таңырқап: «Япырым-ай, мына жігіт зерек екен, айласы өзге жаннан бөлек екен!» — деседі. Жолбарыс жолаушының жауы еді, ал бұл жігіт сол пәледен аман шықты. Сөйтіп, керуеншілер өзара кеңесіп, бір ат шығарып, ұрыға мінгізіп жібереді.