Лигейяның көз қарасы
Ерік пен ажал туралы ой
«Өлімді мойынсынбайтын еріктің өзі, міне, осында! Еріктің күш-құдіретінің тылсым құпия сырын аша алатын кім бар?» — деп жазады Джозеф Гленвилл. Бұл сөздер маған құдайдың өзі табиғатында бәрінің мән-мағынасын ашуға ұмтылған айрықша алып ерік іспетті болып көрінетінін аңғартқандай еді.
Өз еркінің әлсіздігінен дәрменсіздікке бой алдырған адам ешқашан періштені де, ажалды да мойындамайды — дәл осы ой кейін менің тағдырымдағы ең қымбат бейнемен, Лигейямен, үзілмес жіптей байланысып кетті.
Негізгі түйін
Еріктің қуаты — жай ғана мінез емес; ол кейде адамның өмірге деген құмарлығын, өлімге қарсы тұрар ішкі қарсылығын айқындайтын ең терең қозғаушы күшке айналады.
Лигейя: естеліктің бұлдырауы
Леди Лигейяны алғаш қалай, қашан, қайда көргенімді мен, жанымды ажалдан арашалап қаламын десе де, дәл қазір айта алмас едім. Талай жыл өтті; қайғы-қасірет жадымдағы көп нәрсені елеске айналдырды. Дегенмен бір нәрсе — Лигейяның бейнесі — ешқашан ұмытылмайды.
Көбіне біз Рейннің маңындағы тозығы жеткен, көне де үлкен бір қалада танысып, сонда жиі ұшырасқан сияқтымыз. Оның әулеті туралы аз-кем айтқан-ды: Лигейяның текті тұқымнан шыққанына күмән келтіре алмадым. Қасіретке берілген сәттерімде мен тек «Лигейя» деген қасиетті есімді қайталап, бұл дүниеде жоқ бейнені қиялмен көз алдыма келтіремін.
Бір оғаш ақиқат
Қазір осыны жаза отырып, менің досым әрі қалыңдығым, шәкіртім, ақыры сүйікті жарым болған жанның шын есімін ешқашан білмегенім есіме түсті. Неге сұрамадым? Әлде Лигейяның назды әзілі бөгет болды ма, әлде сезімімнің құдіреті осылай сыналды ма — айта алмаймын.
Романтикалық тұман
Егер жазмыштық тойларды әлдебір көне рухтың бұлыңғыр қанаты жебеп жүретіні рас болса, онда менің некемнің үстінде де сондай құпия көлеңке тұрған шығар. Бірақ бәрінен де мықтысы — Лигейяның бейнесі.
Сұлулықтың мінсіздігі емес — тосындық
Лигейя тал шыбықтай сұңғақ еді; жер бетіндегі соңғы күндерінде тіпті әбден жүдеп кетті. Оның келуі мен кетуі бейне көлеңкедей білінбейтін. Мен оның кабинетіме кіргенін көбіне күміс қоңыраудай нәзік үнінің сыңғыры мен мәрмәрдай аппақ, сүйрік саусақтарының иығыма тигенін сезгенде ғана аңғаратынмын.
Жүзінің ажарына тең келер қыз бұл жалғанда жоқтай көрінетін. Бірақ ол классикалық мүсіндердегі «мінсіз түзулікке» бағынбайтын. Бекон лорд Веруламскийдің сөзі еріксіз еске түсетін: жанды баурайтын сұлулықтың бәрінде өз тепе-теңдігінде бір тосын өзгешелік болады.
Бет әлпетінің детальдары
- Кең маңдайы — мінсіздей, бірақ «мінсіз» деген сөздің өзі оған қораш көрінетін.
- Өңі піл сүйегіндей; самайға ойысар тұста сәл дөңестік байқалатын.
- Табиғатынан бұйра, мақпалдай қолаң шашы Гомердің «сүмбіл» теңеуін түсіндіріп тұрғандай еді.
- Мұрыны — ежелгі теңгелерден ғана көрген асыл пішін; аздап құс тұмсыққа ишарасы бар, қос танауы еркіндік белгісіндей үйлесетін.
- Аузы оймақтай; ерні нәзік, тістері күлген сәтте күн нұрынан да жарық көрінетін.
Көз: құпияның шынайы орны
Бірақ мені ең көп байлап қойғаны — оның шарадай үлкен көздері еді. Ерекшелік тек үлкендігінде немесе түсінің жалт-жұлтында емес, жанардың ішкі сыршылдығында сияқты көрінетін. Сол құпияны ұғардай болып жақындаймын да, дәл ұстай бергенде ол қайта жалтарып кететін.
Ұстатпайтын сезім
Мен сол сезімді жас шыбықтан да, жарыққа ұмтылған түн көбелегінен де, құлдырай аққан бұлақ суынан да, мұхиттан да, құлаған метеориттен де, көп жасаған жандардың жанарынан да танығандай болдым. Кейбір ішекті аспаптың сазы да, кей кітаптың нәрлі назы да дәл сондай күйге бөлейтін.
Оқымыстылық пен ерік
Лигейяның оқымыстылығы айрықша еді: әйелдердің арасынан ондай зиялы жанды көрмедім. Ежелгі тілдерді сирек адамдай меңгерген; мен білетін осы заманғы Еуропа тілдерінің бәріне де жетік болатын. Академияның атақты тақырыптары жайлы сөз қозғалса да, оның білмей қалғанын байқаған емеспін.
Сол жылдары мен оның артықшылығын толық бағамдай алмаппын. Бірақ мойындағаным бір: оның басшылығымен метафизиканың шытырман дүниесіне сүңгідім. Ол қасыма жай ғана келіп, дауыстап оқып берсе де, трансценденталь философияның талай түйіні көз алдымда айқындала түсетін.
Ауру: өлімге қарсы арпалыс
Бірте-бірте Лигейя ауырып қалды. Сырын алдырмас жанары ерекше жалт-жұлт етіп, боп-боз саусақтары көрден шыққандай балауыз тартты; биік маңдайындағы көк күре тамырлар білеуленіп көрінетін. Мен оның өлетінін сездім — бірақ рухым ажалмен арпалысты. Ең ғажабы: менен де қатты арпалысқан оның өзі болды.
Мен оны өлімнен қорықпайды деп ойлайтынмын; олай емес екен. Оның әлгі мейірімсіз елеске қалай қарсы тұрғанын сөзбен жеткізу қиын. Жұбату мен үгіттің бәрі өмірге — тек өмірге — деген құштарлықтың алдында дәрменсіз еді. Ақырғы сәтке дейін ол сырттай сабыр сақтағанымен, сол сабырдың астында тозған ерік пен жанталас жатқанын мен анық сездім.
Өлең: «Спектакль — думан!»
Өлер түні, түн ортасында, ол мені өктем ишаратпен қасына шақырып алып, бірнеше күн бұрын өзі шығарған өлеңді оқып беруімді талап етті. Мен көндім.
Өлең мәтіні
Лигейяның соңғы түнгі аманаты
Спектакль — думан! Уа, жетті мезгіл, Қасірет өріп жылдар өрмегін. Қар боп басты айқара, Не ғаламат көргенін. Ақ киімі шырыштай, Періште аруақ көріп тұр, Күмбірлетіп музыка Үрей мен үміт келгенін. Актерлерді тәңірім, Өзіндей етіп жаратты Үрей мен күдік асыр сап, Бекер әуре әбігер. Бір келер де бір кетер, Құдірет күшін мойындап. Қасірет-қайғы кеп себер, Қанатындай күшігеннің құйындап. Алажабыр әлгі думан, есуас, Әйтсе де ол ұмытылып, өшпейді: Елес қуған есер тобыр тұп-тұтас Шыр айналып, сол шиырдан өтпейді. Кері бастап әкеледі тағы да ол, Қайғы-қасірет соқпағынан кетпейді. Есуастық, асқан күнә, үреймен Бұдан сірә, күшті сюжет өтпейді. Кенет, міне, зәресі ұшып, Актерлердің асыры тына қалды. Қанды ауыз мақұлық бір Келді де әлгі жалмап салды. Арбаңдап кеп әміршідей. Құрбандығын аямады. Адамдардың тағдырындай, Қанды ауызын ашты арандай. Қара түнек айналада, Ажал күтіп тұрды оларды. Үрейді алып ұлып дауыл Жұрттың бәрі қалшылдады, Меңіреу түнек — шымылдықта түсірілді. Бет пердесін серпігенде періштелер, Өзен болып көз жасы ақты, Өтіп жатты трагедия Адам атты, Құрт — Жеңімпаз — кейіпкері.
Соңғы сұрақ
Өлеңнің соңғы жолдарын оқып болғанымда, Лигейя орнынан атып тұрып, қолын көкке жайып жалбарынды: «Мына жеңімпаздың бір өзі жеңілер күні бола ма? Әлде біз Сенен жаралған, Сенімен бір емеспіз бе? Еріктің тылсым сырын ашатын кім бар? Өз еркінің әлсіздігінен дәрменсіздікке бой алдырған адам ешқашан періштені де, ажалды да мойындамақ емес».
Өлімнен кейін: жалғыздық және қаңғыру
Соңғы демі үзілгенде оның ерні тағы да Гленвиллдің әлгі сөзін сыбырлағандай болды. Ол дүние салды. Мен қайғыдан тірі аруаққа айналдым. Рейндегі тұманды, ескі қаладағы сүреңсіз үйде жалғыз тұра алмадым.
Дүниелік байлықтан кемтар болған емеспін: Лигейя маған мол жасау әкелген. Бірақ байлық қасіретті жеңе алмады. Бірнеше ай бойы басым ауған жаққа қаңғырып жүріп, Англияның шалғай, жан баспаған өңіріндегі ескі аббаттықты сатып алдым. Қаңқиған ғимараттың қаңыраған түрі, тылсым тоғай, көне аңыздардың аянышты ізі — бәрі менің шерлі көңіліммен үндесіп тұрды.
Аббаттық ішіндегі ессіз сән
Ғасырлар бойы қаулап өскен шырмауық қабырғаны орап тастаса да, үйдің тұрқы сақталыпты. Ал мен ішін балалыққа тән берекесіздікпен — бәлкім, қайғыдан сергігім келген тұрлаусыз үмітпен — хан сарайынан да асыра әшекейлеттім. Ол кезде мен әмірін екі етпейтін апиынның құлақкесті құлы едім; демек, әр бұйрығымда елес қуған қиялдың ізі болды.
Ровена: жаңа неке, ескі көлеңке
Осы есуастықтың үстінде мен Лигейяның орнына өрімдей жас жарымды — Тревейньон әулетінен шыққан аққұба, өңі көкшіл, көз жанары салқын Ровена Тремейнді — ақылымнан адасқан күйі сол меңіреу мекеніме алып келіппін.
Қалыңдықтың алтынға ынтық мейірімсіз ата-аналары мен жақындары, бейкүнә бойжеткеннің осындай бөлменің табалдырығын аттауына қалайша жол берді екен? Мен қазір маңызды нәрсенің өзін ұмыта беретін адаммын, бірақ сол неке отауының әрбір сәулеттік белгісі көз алдымда сайрап тұр.
Неке отауының бейнесі
Бөлме қамалға ұқсас ғимараттың биік мұнараларының бірінде орналасқан, бес бұрышты әрі аса кең еді. Түстік жақты тұтас алып тұрған терезе — қорытылған қорғасын түстес венециялық үлкен әйнек — күннің сәулесі мен айдың жарығын бөлме ішіне сұрқай етіп түсіретін. Терезенің сырт жақтауын жабайы жүзім шырмап алған.
Ішкі көріністің басты бөлшектері
- Қоңыр еменмен қапталған зәулім, биік төбе — готикаға және друидтік өрнекке ұқсас қисынсыз бейнелермен көмкерілген.
- Төбенің дәл ортасынан сарациндер қорытқан металдан құйылған алтын шынжырға ілінген аспалы шарағдан салбырап тұратын; мың-сан тесігінен жалын жыландай сумаңдайтын.
- Айналада жұмсақ төсектер мен алтынмен апталған шығыс шамдалдары орналасқан.
- Жас жұбайлар төсегі — асыл ағаштан үндісше ойылып өрнектелген, аласа, табытқа арналған әсем далдамен жабылған.
- Бес бұрыштың әрқайсысында Луксор патшаларының сағанасынан әкелінген қара гранит саркофагтар тік қойылған.
Осылайша, менің өмірімде ерік туралы айтылған бір сөйлем — бір ғана сөйлем — Лигейяның бейнесімен де, оның өліммен арпалысқан соңғы түнімен де, кейінгі жалғыздығыммен де қабаттасып, тағдырдың өзіне айналып кетті.