Қазақша рефераттар

БІРІНШІ ДҮНИЕЖҮЗІЛІК СОҒЫСТЫҢ ШЫҒУ СЕБЕПІЕРІ ЖӘНЕ ОНЫҢ СИПАТЫ

Бірінші дүниежүзілік соғыстың шығу себептері және оның сипаты

Империализм дәуірінде елдердің экономикалық және саяси дамуы біркелкі болмады. ХХ ғасырдың басында халықаралық жағдай күрт шиеленісіп, ірі мемлекеттер арасындағы бәсекелестік күшейді. Осы қайшылықтар ақырында Бірінші дүниежүзілік соғысқа алып келді.

Экономикалық бәсеке: Германияның күшеюі және Англияның алаңдауы

Англия «дүниежүзілік шеберхана» деген беделінен айырылып, өнеркәсіп өндірісіндегі жетекші орнын біртіндеп жоғалта бастады. Германия, керісінше, елдің бірігуі мен Франция–Пруссия соғысынан кейін алынған контрибуция есебінен экономикасын қарқынды дамытып, өнеркәсіп өнімдерін өндіруде Англияны ығыстырды. Нәтижесінде Германия АҚШ-тан кейін әлемдегі екінші өнеркәсіптік державаға айналды.

Өнеркәсіптік көрсеткіштің мысалы (1912 жыл):

  • Германия: 17,6 млн тонна шойын
  • Англия: 9 млн тонна шойын

Экономикалық қуаты шапшаң өскен Германия жаңа нарықтарды иемденуге, отарланған жерлерді қайта бөлуге және Еуропа құрлығында үстемдік орнатуға ұмтылды. Бұл жағдай Франция мен Ресей сияқты «байырғы» империалистік мемлекеттерді қатты алаңдатты.

Одақтардың қалыптасуы: Үштік Одақ және Антанта

Германия мен Австрия–Венгрия арасындағы одаққа Италия қосылып, Үштік Одақ құрылды. Бұған жауап ретінде Ресей мен Франция одағы нығайып, кейін Англияның Франциямен жақындасуы арқылы Антанта қалыптасты. Сөйтіп, Еуропа екі қарама-қарсы лагерьге бөлініп, шешуші соғысқа дайындық үдеді.

Англия бастапқыда бірден нақты ұстаным таныта қойған жоқ: оның Франциямен және Ресеймен қайшылықтары да күрделі болды. Дегенмен Германияның саудасының өсуі, жаңа нарықтарды басып алуы және ең бастысы қуатты әскери-теңіз флоты бағдарламасын қолға алуы Англияның сыртқы саясатын өзгертіп, Франциямен жақындасуын жеделдетті.

Үштік Одақ

Германия, Австрия–Венгрия, Италия (кейін қатынасы әлсіреді)

Үштік келісім (Антанта)

Англия, Франция, Ресей

Одақтардың құрылуы қайшылықтарды жойған жоқ. Мысалы, Италия мен Австрия–Венгрия арасындағы мүдде қақтығыстары Италияның 1909 жылдан бастап Үштік Одақтан іргесін аулақ салуына себеп болды. Ал Австрия–Венгрия біртіндеп Германияның саясатына тәуелді бола түсті.

Дағдарыстар мен текетірестер: Марокко және Түрік–Италия соғысы

Империалистік бақталастық Марокко үшін таласта да көрінді. 1911 жылы герман–француз соғысы қаупі күшейген кезде Англия Францияны ашық қолдап, Германия шегінуге мәжбүр болды. Германияның Солтүстік Африкада отар иелену жоспары іске аспады.

Антанта Үштік Одақтың ішіне жік салуға ұмтылып, 1911 жылғы Түрік–Италия соғысында Италияны қолдады. Соғыс нәтижесінде Италия Ливияны билеу құқығына ие болды. Бұл да еуропалық державалар арасындағы сенімсіздікті тереңдетті.

Балқан соғыстары (1912–1913): үлкен соғысқа апарар жол

1912–1913 жылдары Балқандағы екі соғыс ірі державалардың қақтығысын жаңа деңгейге шығарды және Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуын жеделдетті.

Бірінші Балқан соғысы (1912–1913)

Балқан одағы (Болгария, Сербия, Греция, Черногория) мен Түркия арасында өтті. Одақтың құрылуына Ресей мен Антанта ықпал етті. Түркия жеңіліп, Лондон бітімі бойынша Еуропадағы аумақтарының басым бөлігінен айырылды.

Екінші Балқан соғысы (1913)

Бұрынғы одақтастар жеңісті бөлісе алмады. Нәтижесінде Болгарияға қарсы Сербия, Греция, Черногория соғысты; кейін Румыния мен Түркия қосылды. Болгария жеңіліп, Бухарест бітімі бойынша бірқатар аумақтарынан айырылды.

Адам шығыны (мәтіндегі дерек бойынша)

Черногория

11,9 мың

Греция

68 мың

Сербия

71 мың

Болгария

156 мың

Түркия

156 мың

Бұл соғыстар халықтарға ауыр қайғы-қасірет әкелді және аймақтағы одақтар мен ықпал аймақтарын қайта құруға әсер етті.

1914 жыл: Сараево оқиғасы және соғыстың басталуы

Халықаралық жағдайдың шиеленісуін АҚШ та өз мүддесіне пайдалануға тырысты. АҚШ өкілі полковник Хауз екі блокты бір-біріне айдап салуға бағытталған қадамдарға барды деген тұжырым айтылады. Осындай жағдайда 1914 жылғы 28 маусымда Сараевода Австрия тағының мұрагері Франц Фердинанд өлтірілді.

Австрия–Венгрия бір айға жуық кідіріп, Германияның қолдауына сүйене отырып, Сербияға қатаң талап қойды. Сербия он талаптың тоғызына келісті, бірақ тергеу үшін австриялық өкілдерді өз аумағына кіргізуге қарсы болып, дауды Гаага трибуналының қарауын сұрады. Соған қарамастан, Австрия–Венгрия 28 шілдеде Сербияға соғыс жариялады.

Соғыс жариялаудың тізбегі (1914)

  1. 1. Австрия–Венгрия Сербияға соғыс жариялады (28 шілде).
  2. 2. Ресей мобилизацияға кірісті.
  3. 3. Германия Ресейге (1 тамыз), кейін Францияға соғыс жариялады.
  4. 4. Англия 5 тамызда соғысқа кірісті.
  5. 5. АҚШ бастапқыда бейтараптық ұстанды; Түркия мен Болгария австро-герман блогын қолдады.

Негізгі қайшылықтар және соғыстың сипаты

Соғыстың басталуына Германия мен Англия арасындағы антагонизм шешуші рөл атқарды. Сонымен қатар бірнеше ірі даулы түйіндер соғысқа итермеледі: Германия мен Францияның Эльзас пен Лотарингия үшін тартысы; Германия мен Ресейдің Константинополь мен бұғаздар мәселесі; Ресей мен Түркияның Армения және Константинополь төңірегіндегі қайшылықтары; Австрия мен Ресейдің Балқан үшін бақталастығы; Австрия мен Италияның Албанияға қатысты таласы.

Қорытынды баға

Бірінші дүниежүзілік соғыс сипаты жағынан әділетсіз, жаулаушылық, империалистік соғыс болды. Ол ірі державалардың отарларды және ықпал аймақтарын қайта бөлуге ұмтылуынан туындады.

Соғыс шеңберіне біртіндеп 38 мемлекет тартылып, жалпы саны бір жарым миллиардтан астам халқы бар кең ауқымды қақтығысқа айналды.