Театрландырылған көрініс
Қазақ әдебиетін бейнелеп айтсақ, алып шыңға теңеуге болады. Сол шыңның басынан мәңгілік ақша қар арылмайтын, қатар орналасқан ұлылы-кішілі екі биігі бар: қазақ әдебиетінің классигі — ұлы Абай және жастай кетсе де кемеңгерлігі мен даналығы күллі алашқа мәлім болған Сұлтанмахмұт Торайғыров.
1993 жылы Баянауыл ауданының Мойылды алқабында өткен Сұлтанмахмұт Торайғыровтың 100 жылдық мерейтойы осы екі алыптың әдебиет әлеміндегі тарихи орнын айқындаған, елдік сананы серпілткен үлкен оқиға болды. Төмендегі жазба — сол мерейтойдан қалған естелік.
Керекуден Баянға бет алған керуен
Қара Ертістің Кереку өңірінен басталған той сапары Арқаның ару өлкесі — Баян баурайына қарай бағыт алды. Облыс орталығынан шыққан автокөлік легі жаздың жайма-шуақ күнінде көк мұнарға бөленіп, қалғып тұрғандай көрінетін Ақбет тауының асқар шыңы байқалған тұста, нақтырақ айтқанда, кеншілер ордасы Майқайың кенті маңында аудан басшылары мен еңбек адамдарының өкілдері меймандарды құшақ жая қарсы алды.
Жыр шашу
Республикалық айтыстарға қатысып жүрген жергілікті ақын Жұмкен Сейітов той қонақтарын жыр шашуымен қарсы алды.
Тебіреністі сөз
Халық депутаты, белгілі жазушы Әбіш Кекілбаев Сұлтанмахмұт туралы тебірене сөйлеп, той иелерін мерейлі мерекемен құттықтады.
Көп үнді мереке
Күй күмбірлеп, ән асқақтады. Қазақ әнімен қатар өзге ұлттардың әуендері де орындалып, достықтың шынайы көрінісі сезілді.
Ынтымақтың айғағы
Ұлттық киім киген түрлі ұлт өкілдерінің өнер көрсетуі күнделікті өмірде қатар жасап, біте қайнасып жатқан берік достықты айқын аңғартты. Бұл көрініс республикадағы тұрақтылық пен ұлттар арасындағы қарым-қатынастың беріктігін әйгілеп, меймандарға жер иесі қазақ халқының меймандостығы мен бауырмалдығын тағы бір дәлелдегендей болды.
Кесене, құран және мұражай
Тойға келген делегациялар алдымен ұлы ақын атындағы шаруашылықта, мерейтой қарсаңында ғана салынып біткен келісті кесенеге барды. Ақын аруағына бағышталып құран оқылды. Бұдан соң қонақтар Сұлтанмахмұт Торайғыров мұражайына бет алды.
Мұражай алдындағы қарсы алу
Мұражай алдында қонақтарды «Беу, жігіттер!» ансамблі «Туған жер» әнін асқақтата шырқап қарсы алды. Ұлттық дәстүрге сай шашу шашылды.
Салтанатты митинг: сөздің салмағы
Кесенені ашуға арналған салтанатты митингіні халық депутаттары аудандық кеңесінің төрағасы Мұрат Дүйсенбайұлы Рахметов ашты. Ол Сұлтанмахмұттың есімі исі қазаққа ортақ екенін айта отырып, ақынның Арқаның алтын алқасы — көгілдір таулар көмкерген ару Баянның перзенті екенін орынды мақтан тұтатынын жеткізді.
Тәуелсіздікпен сабақтасқан мерейтой
Сөз барысында мерейтойдың қазақ елінің тәуелсіздік алуымен орайлас келуінің символдық мәні де атап өтілді: «Қайран жұртым, қазағым» деп соққан ақын жүрегінің лүпілі бүгінгі елдік рухпен үндесіп тұрғандай әсер қалдырды.
Мұрат Дүйсенбайұлы Сұлтанмахмұт туралы толғана берсең, «мұхит тереңіне бойлағандай» болатынын, ал оның мөлдір бастауы ешқашан сарқылмайтынын айтты. Сондай-ақ мұражайдың ашылуы — ақынның ұрпақтар санасында мәңгі жасайтынының айғағы екенін ерекше мәнерледі.
Кілт табыстау рәсімі
Мұражайдың қасиетті шаңырағын ашу рәсіміне сөз облыс әкімі Даниял Кенжетайұлы Ахметовке, Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасарлары Асығат Әсиұлы Жабағин мен Қуаныш Сұлтановқа, жазушы Дихан Әбілевке ұсынылды. Кейін мұражай кілтін тапсыру үшін Екібастұз шахта құрылысы комбинаты жөндеу-құрылысы басқармасының аға прорабы Серікбай Рамазанұлы Аққожин сөйлеп, кілтті Аман Омаровқа табыс етті.
Қатысушылар құрамы: ел назарын жиған жиын
Мерейтойға мемлекет және қоғам қайраткерлері, жазушылар, ғалымдар, өнер адамдары қатысты. Олардың қатарында Қ. Сұлтанов, А. Ә. Жабағин, Әбіш Кекілбаев, С. Ш. Оразалинов, Сейіт Қасқабасов, Дихан Әбілев, Мұхтар Шаханов және басқа да көптеген танымал тұлғалар болды. Республика бойынша 19 облыстан делегациялар келді, оның онына облыс әкімдері жетекшілік етті. Сонымен бірге Ресейдің Алтай өлкесі мен Омбы облысынан да өкілдер қатысты.
Баяндама, ән және сахнаға көтерілген құрмет
Тойда Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары Қуаныш Сұлтанов баяндама жасап, ақынның өмірі мен шығармашылық жолына жан-жақты тоқталды. Ол мерейтойдың халық рухын көтеріп, қиын кезеңде жігерді жанумен бірге көпұлтты қоғамда достық пен ынтымақты нығайтуға, тұрақтылықты бекемдеуге қызмет ететініне сенім білдірді.
Оңтүстік Қазақстаннан келген әнші Татьяна Бурмистрова әсем әуезді әнін тарту етті. Ән аяқтала бергенде, сахна маңына жақындаған жеңіл көлікке жұрт назар аударды: оның үстінде Сұлтанмахмұт туралы трилогияның авторы, халық құрметіне бөленген Дихан Әбілев келе жатты. Оны көпшілік ду қол шапалақпен қарсы алды.
Егіз той: Сұлтанмахмұттың 100 жылдығы және Дихан Әбілевтің 85 жылдығы
Аудан әкімі Қорабай Шәкірұлы Шәкіров мерейтойдың 1992 жылғы 12 ақпандағы арнайы қаулыдан кейін республика көлемінде аталып өткенін, ал шарықтау шегі ақынның ата-баба жұрты — Баянауылда өтіп отырғанын айтты. Сонымен бірге бұл жолғы тойдың бір ерекшелігі — Сұлтанмахмұт туралы үш романнан тұратын трилогияның авторы, Қазақстанның халық жазушысы Дихан Әбілевтің 85 жылдық мерейтойының қатар аталып, «егіз той» болғанын атап өтті.
Жақсы ырымға балаған табиғат белгісі
Әкім сөзінде тағы бір әсерлі жайт қозғалды: биыл Ақбет тауын айнала қоршаған Баянауылдың үш көлі — Жасыбай, Сабындыкөл, Торайғыр көлдері кемерінен асып, тарихи арнасымен аға бастаған. Бұл — өткен ғасыр басынан бері сирек кездескен құбылыс ретінде айтылып, «жақсы ырым» саналды.
Қ. Шәкіров мерейтойдың жоғары деңгейде өтуіне қолдау көрсеткен азаматтарға алғыс білдірді. Сондай-ақ ақын зиратына Маңғыстаудың ақ тасын жеткізуге ықпал еткендерге ризашылық айтты. Кейін сөз алған Дихан Әбілев ел-жұртына және тойға келген қауымға Сұлтанмахмұт еңбегінің бағаланғанына алғысын жеткізді.
Театрландырылған көрініс: ой мен жауапкершілік
Мерекелік бағдарламаны ақын өміріне негізделген театрландырылған көрініс жалғастырды. Қамшының сабындай қысқа ғұмырды сахналық формаға сыйдырып, ақын өмір сүрген ортаны, күрес жолын, шығармашылық болмысын көрерменге нанымды жеткізу — үлкен шеберлікті қажет ететіні анық.
Бұл тұрғыда республикалық мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, облыстық театрдың бас режиссері Ерсайын Тәпенов өз биігінен көріне білді. Көріністің ойдағыдай шығуына Қызылтау ауылдық кеңесінің төрағасы Рахымаш Ыбыраевтың ұйымдастырушылық еңбегі, сценарийге үлес қосқан керегулік профессор Ермек Өтебаевтың ғылыми-шығармашылық қолтаңбасы ықпал етті.
Редакторлық ескертпе ретінде айтылған пікір
Дегенмен, естелік иесі театрландырылған көріністе Жүсіпбек Аймауытов тұлғасының толық қамтылмағанына қынжылыс білдіреді: Сұлтанмахмұт шығармаларын баспаға алып кеткен эпизод секілді қысқа көрініс қосылса, алыптардың бірін-бірі демегені айқынырақ ашылар еді деген ой айтады. Сондай-ақ кейбір детальдардың (3–4 салт аттының көрінісі сияқты) драматургиялық тұрғыдан артықтау көрінгенін атап өтеді.
Айтыс: жыр нөсері мен әділ таразы
Екі күн бойы Кереку қаласында жыр нөсерін төккен айтыскерлер арасынан озық шыққандары Баяндағы үлкен сахнаға жолдама алып, көпшілік көңіл таразысына өз өнерін ұсынды. Қатысушылар қатарында Қонысбай Әбілов, Баянғали Әлімжанов, Әбдікәрім Манапов, Аманжол Әлтаев, Лена Әбдіқалықова, Сабыржан Ахметов, Серік Құсанбаев және өзге де ақындар болды.
Қонысбай Әбілов пен Абаш Кәкенов айтысы қыза түскен сәтте күн күркіреп, найзағай ойнап, нөсер жауын құйса да, айтыс тоқтамады — өнер додасы одан әрі дүркіреп жалғасты. Сабыржан Ахметов пен Серік Құсанбаев айтысы да тың теңеу, уытты ойымен ел ықыласын аударды. Естелік иесі Серіктің қарсыласының бұрынғы айтыстарға аз қатысқанын қайта-қайта сөз етуін артықтау деп бағалап, ақынға тән ой ұшқырлығы қайталанбайтын жаңалықпен көрінгенде ғана айқындала түсетінін меңзейді.
Жүлде үлестіру
Әділқазылар шешімімен 1–2 орын деп бөлмей, Қонысбай Әбілов, Абаш Кәкенов, Сабыржан Ахметов, Серік Құсанбаевтарға бір миллион теңгеден берілді. Қарағандылық Аманжол Әлтаев, Баянғали Әлімжанов және бірқатар ақындар жарты миллион теңгеге ие болды. Манап Әбдікәрімов, Жұмкен Сейітов, Қабдыжәлел Сағарияұлы, Бағдат Дүйсенов 250 мың теңге сыйлық алды.
Балуандар белдесуі және көпшілік думан
Қазақша күреске Қазақстанның әр өңірінен және Ресей облыстарынан 213 палуан келді. Аудандық жасөспірімдер спорт мектебінің директоры, спорт шебері Зейнолла Сыздықов Шарбақты ауданы Хмельницкий совхозының палуаны Серік Шәкімовтың «түйе палуан» атанғанын жариялап, жүлдесін табыс етті. Семейден келген Ш. Тұрсыновтың қазақша күрестен бес рет республика чемпионы болғаны да атап өтілді.
Ақ шаңқан үйлер мен дала сәні
Талай той көрген Мойылды алқабы бұл жолы да ерекше сәнге бөленді. Ж. Аймауытов атындағы совхоздан зейнеткер Сәбит Бердалин жабдықтаған киіз үй жүлдеге ие болды. Ж. Шанин атындағы совхоздан келген Күләш Төкенова жабдықтаған Кемеңгеров атындағы мектептің киіз үйі де жайлылығымен көз тартты.
Той қонағы Көшен ақсақалдың сөзі көптің көңілін дөп басты: «Жасым жетпіске келсе де, ұлы ақын Сұлтанмахмұттың тойына келмей үйде жата алмадым».
Ұлттық ойындар: аударыспақ, қыз қуу, бәйге
Аударыспақ
Көпшілік сипатымен ерекшеленді. Қорытындыда Май ауданынан Рәшит Маутин, Ақсу ауданынан Тілектес Уәлитенов жеңімпаз атанды.
Қыз қуу
Екібастұздың аруы Ләйла Тоқаева Павлодар ауданының жігіті Владимир Эрбертке шаң қаптырды.
Аламан бәйге
Зейнолла Шашкин атындағы совхоздың үш сәйгүлігі мәре сызығын қатарынан қиып өтті: Данияр Ахмедиев — 1-орын, Қатай Құлжанов — 2-орын, Боран Тергеубеков — 3-орын. Бас бәйгедегі «Жигули» өз иесін тапты.
Тобықтай түйін: тойдың елге қалдырған ізі
Мереке күні жауыннан соң шайдай ашылған аспанда дельтапланшылар мен парашютшілер өнер көрсетіп, адам қиялын шарықтатты. Той шын мәнінде республика тойы, жыр тойы ретінде өтті.
Елдік шараның нақты нәтижесі
Аудан әкімі Қ. Шәкіровтің айтуынша, мерейтойға дайындық барысында Сұлтанмахмұт атындағы шаруашылықта 16 отбасыға жаңа тұрғын үй салынды, мұражай құрылысы аяқталды, жаңа емхана іске қосылды, ауыл көшелері асфальтталды. 630 шақырым жол жөнделіп, шамамен 30 шақырым жаңа жол салынды. Сонымен бірге мәдени-ағарту шаралары жүзеге асып, жас таланттар көпшілікпен алғаш жүздесті. Мұның бәрі қымбатшылық құрсауында қиналған жұрттың еңсесін көтеріп, рухын серпілтуге қызмет етті.
Той мамыражай көңілде өтті. Үлгі аларлық тұстар да, қызықты кездесулер де аз болған жоқ. Естелік соңында Сұлтанмахмұттың «Алғыс» өлеңінен мына бір шумақ ойға оралады:
Жаным, тәнім, тілегім —
Бәрі сізде,
Онан басқа ешнәрсе жоқ
Қой бізде.
Бір Құдай тілегімді қабыл етіп,
Жақсылық нұр жауғызсын жұртым сізге.
«Ежелден-ақ ақын аузы уәлі» дейді халқымыз. Ылайым, жұртымызға жақсылық нұры жауа бергей!