Бос сөзді қой
Жазғы шешім және алғашқы хат
Князь Нехлюдов жазғы демалысын деревняда жалғыз өткізген бір жылы университеттің небәрі үш курсын бітірген, он тоғыз жасар жігіт еді. Күз түсе, жазуға төселмеген шорқақ қолымен нағашы апасы — графиня Белорецкаяға — сәлем хат жолдады.
Әу бастан ол апасын жақын досы, жалғыз жанашыры ретінде көріп, әлемдегі ең ақылды әйелдердің санатына қосатын. Француз тілінде жазылған хаттың мәні мынаған саяды: ол университетті тастап, қалған ғұмырын деревняда өткізуге бекінген.
Нехлюдовтың уәжі
- Шаруаның берекесі кеткен, түзету қажет.
- Бәленің түбі — мұжықтың кедейлігі мен күйзелген тұрмысында.
- Құтылудың жолы — еңбек пен шыдам.
- Өзіне жүктелген жүздеген жанның бақ-берекесіне қамқор болу — тікелей парыз.
- «Жақсы қожайын болу үшін» диплом мен шен міндетті емес.
Ол хатында: «Бұл ойымды Вася ағатайымнан жасырыңыз, келеке етеді. Мен өзіме үстем қарайтын адамға қарсы тұра алмаймын» деп те ескертеді. Яғни, шешімінде асқақ сенім болғанымен, өз-өзіне сенімсіздік те қатар жүрген.
Графиняның жауабы: қағида емес, тәжірибе
Графиня Белорецкая да жауапты французша жазады. Хатының өзегінде — жылы ықылас пен қатаң ескерту. Ол Нехлюдовтың жүрегіндегі адал ниетті мойындаса да, шешімін «ақылға сыймайтын іс» деп санайды.
Үш түйін
- Өз бейімділігіңді көбіне қателескеннен кейін ғана дәл танисың.
- Өзгенің бақытына қызмет етем деу — әсем ұран; бірақ өз бақытыңа жету әлдеқайда оңай әрі табиғи.
- Жақсы қожайын болу үшін қатал да салқынқанды болу керек; ал Нехлюдовтың болмысы ондайға келмейді.
Графиняның ойынша, жас жігіт өз қағидаларын даусыз ақиқатқа балап отыр, ал елуге таяған адам қағидадан гөрі тәжірибеге сенеді. Оның үстіне, «біреуге жақсылық жасаймын» деген желеумен қабілетті адамның деревняға «көмілгенін» ол ешқашан естімеген.
Жасырын қауіп
Графиня Нехлюдовтың «мансап қуып жүргенім жоқ» деген сөзіне сенсе де, өзін-өзі алдауы мүмкін екенін айтады: мансапқорлық жастықта ізгілікке ұқсап көрінеді, бірақ адам ізгіліктен алыстаған сайын ол қасиет ұсақ есепке, азғын мақсатқа айналуы ықтимал.
Шешім: «Ақылды әйел де жаңылысады»
Хатты оқыған соң Нехлюдов көп толғанды. Ақырында: «Ақылды әйел де жаңылысады» деген тоқтамға келіп, университеттен шығуға арыз жазды да, деревняда түпкілікті қалды.
Жас помещик өз шаруашылығын жүргізудің тәртіп-қағидасын тәптіштеп құрып, өмірі мен еңбегінің сағатынан айына дейін жоспарлап қойған. Жексенбі күндері арыз-шағым айтқандарды қабылдайды, кедей шаруалардың үйін аралап көмек береді; ал кімге қандай жәрдем көрсетілетінін әр жексенбінің кешіндегі қауым кеңесі шешеді.
Бір жылдық нәтиже
Осылайша бір жыл өтті: Нехлюдов аз-кем тәжірибе жинап, шаруашылық басқарудың теориясына да төселіп келе жатты.
Жексенбілік сапар және ауыл көрінісі
Саратанның шайдай ашық бір жексенбісінде Нехлюдов кофесін ішіп, «Maison russe» кітабынан бірнеше тарау оқып, жеңіл шапанының қалтасына жазу кітапшасы мен бір бума ақша салды да, үйден шықты. Ескі ағылшын бағын қақ жарып өтіп, күре жол бойындағы ауылға беттеді.
Ол қоңырқай қою бұйра шашты, ұзын бойлы, келбетті жігіт еді: әжімі түспеген балаң жүз, жарқыраған қара көз, қызғылт ерін үстінде жаңа тебіндеп келе жатқан ұяң түбіт. Қимылынан жастыққа тән мейірбан менмендік, бойды кернеген күш пен қуат аңғарылатын.
Шаруа жұрт шіркеуден қайтып келе жатты: үстіне бір киер асылын жамылған шалдар, қыз-қырқын, бала-шаға, емшектегі бөбегін көтерген қатындар баринге иіліп сәлем беріп, жол берісіп, үйді-үйіне тарасты.
Жазу кітапшасындағы белгі
Нехлюдов тоқтап, кітапшасынан белгі қойылған есімдерді қарап шықты да: «Иван Чурисенок — тіреу ағаш сұрайды» деп күбірледі.
Чурисеноктың үйі: күйреуге таяу тіршілік
Ол оң жақтағы екінші үйдің қақпасына тоқтады. Чурисеноктың баспанасы — жарым-жартысы шіріп, бұрыш-бұрышы көгерген, құлауға шақ қалған қима ағаш үй. Бір жағы қисайып, жерге жәпірейе кіріп кеткен; көң қалқасының арасынан қақпағы жартылай жұлынған негізгі терезе әрең көрінеді.
Аула іші де жүдеу: қарайып кеткен ескі көң, көгерген астау, айыр мен тырма, құлап түскен лапас, дөңгелексіз арба, соқа, іске жарамайтын омарта қалыптары — бәрі бей-берекет. Құдық маңында шалшық суға үйрек жүзіп жүр.
Қақпа алдында сегіз жасар ақсары, бұйра бас қыз екі жасар сіңлісін айналдыра еңбектетіп қойған. Кішкентай күшік баринді көре сала қақпа астына тығылып, қарлығыңқы үреймен шәуілдей жөнелді.
Алғашқы сұрақ
«Иван үйде ме?» деген сұрақтан-ақ үй ішінің үрейі байқалды: үлкені тіл қатпай қатып қалды, кішісі жылайын деді. Есіктен шүйкедей кемпір басын шығарып, үнсіз тұрды.
Иван Чурис: кедейлік пен сабырдың қақтығысы
Чурисенок жаппаның төбесі басып қалған шарбақты балталап сындырып жүр екен. Елулер шамасындағы, орта бойлыдан аласалау мұжық: күнге тотыққан сопақша жүз, аздап ақ кіре бастаған қоңыр-сарғыш сақал, қою шаш. Жартылай жұмулы қаракөк жанарында жайдары парасат бар.
Киімі жұпыны: тізесіне көк жамау салған ақ дамбал, арқасы мен жеңі жыртық ескі жейде. Денесінің бүкірейуі, қатпарлы әжім, адырайған тамыр — ауыр еңбектен көз ашпаған өмірді айтып тұр.
Нехлюдовтың амандасуына Чурисенок әуелі немқұрайды ғана бұрылып қарады да, жұмысын жалғастырды. Сосын ғана балтасын қадап, ортаға шығып, мерекемен құттықтады.
«Тіреу емес, жаңа ағаш керек»
Нехлюдов қауым кеңесінде сұралған тіреулердің неге керегін сұрағанда, мұжық қора-қопсының құлауға шақ тұрғанын айтты: итарқа, белдеу, діңгек — бәрі шіріп біткен, түртіп қалса үгітіліп кетердей.
Барин оның сөзін нақтылап: тіреумен іс бітпейтінін, керегі — жаңадан итарқа мен белағаш екенін атап өтті. Чурисенок болса: «Қит етсе бай үйіне қарай жүгіруді әдет етсек, біз қалай шаруа боламыз?» деп, намыс пен шарасыздықты қатар көрсетті.
Үй ішіндегі қауіпті шындық
Әңгіме үйге ауысқанда жағдайдың сұмдығы ашылды: төбеден түскен белдеу ағаш әйелін ұрып жығып, түн ортасына дейін ес-түссіз қалдырған.
Әйел аурухананың барын білсе де, «қол тимейді: барщина, үй, бала-шаға — бәрі менің мойнымда» дейді. Жалғызіліктінің жүгін көтерген дене ғана емес, тағдыр да қажыған.
Жәрдем ұсыну және қабылданбаған «жақсылық»
Үйдің іші қап-қара қапас: қисық кереге, ілулі киім-кешек, құдай бейнесі тұрған бұрыш маңы тарақанға толы. Төбе ішке қарай салбырап, екі жерден тіреумен ғана әрең ұсталып тұр.
Нехлюдовтың қынжылысы үдей түсті: өзі мұжықтарға мұң-мұқтажын тура айтсын дейтін, ал Чурисенок мұндай мүшкіл хәлін дер кезінде жеткізбеген. Бір сәт ашу қысқанымен, мұжықтың сабырлы, тәкаппар қалпы сол ашуды үмітсіз мұңға айналдырды.
Жаңа хутордағы тас үй
Нехлюдов шешім ұсынды: өзі салдырған жаңа хутордағы бос тұрған тас үйлердің бірін қарызға «өз бағасымен» бермек, ескі үйді бұзып қамба қылмақ, қора-қопсыны көшірмек, жерден бақша мен егістік бөліп бермек.
Бірақ Чурисеноктың жүзі суып, көзі жерге қадалды. Ол тас үйді мақтағандай болып тұрып, ішкі мысқылын да жасыра алмады: «Құдды абақты дерсің».
Неге көшкісі келмеді?
Чурисенок қарсылықты ашық айтады: жаңа хутор — елсіз, өріссіз, шаруашылыққа қажет үйреншікті кеңістік жоқ. Мұнда кендірді ежелден көң төгіп өсіреді; ал ол жақ «қу тақыр» секілді көрінеді.
Оның түйіні қатал: көшсе, қолдағы азын-аулақтан айырылып, азып-тозып, «мүлде жұрдай» қалуы мүмкін. Жаңа қоныс — жаңа үміт емес, жаңа қатер.
Нехлюдов қанша дәлел айтса да, мұжықтың үнсіз сазара қалған кейпі жас мырзаны ыңғайсыз күйге түсірді: көмектің өзі де кейде дұрыс адреске дәл тимесе, жәрдем емес — қысым болып қабылданатынын ол осы сәтте сезгендей еді.