Жүрегінде ұлт намысы ұялаған қазақ жастарының ерлігі - ұлтымыздың Ұлы мақтанышы

Ел тарихында, тіпті әлем тарихында да өшпес із қалдырған Желтоқсан көтерілісі Кеңестік империяның тұтастығына тұңғыш соққы беріп, бостандыққа жол салған оқиға ретінде бағаланады. Ұлт намысы жүрегінде ұялаған қазақ жастарының ерлігі — ұлтымыздың үлкен мақтанышы.

Бұл туралы айтылып та, жазылып та келеді. Дегенмен, әлі де айқындалмаған, толық бағаланбай жүрген жайттар аз емес. Алматыдағы Желтоқсан оқиғасы болған күннің өзінде-ақ Мәскеудің пәрменімен бүкіл Қазақстан бойынша жаппай жазалау мен қаралау шаралары басталып кеткені белгілі. Мыңдаған адам жазаға тартылып, жүздегені сотталды.

Желтоқсанда тікелей қазаға ұшыраған төрт қыршынның рухын халқымыз мәңгі ардақтауы тиіс. Солардың бірі — қайтпас қайсарлықтың, ұлт мүддесіне беріктіктің үлгісіндей болған Сәбира Мұхаметжанова. Оның есімін асқақтату — баршамыздың азаматтық борышымыз.

Сәбира туралы зиялы қауым арасында жазып жүргендер бар. Мәселен, Өскемендегі Желтоқсан оқиғаларына тиянақты талдау жасаған тарих ғылымдарының докторы Ғани Қарасаев Сәбираны қазіргі отансүйгіштік пен патриоттық тәрбиенің нақты үлгісі ретінде атап, жас ұрпаққа кеңінен мағлұмат беру — бүгінгі күннің талабы екенін жазады.

Алматыда басталған Желтоқсан дүмпуі Жезқазған, Талдықорған, Шымкент, Қарағанды және Өскемен секілді қалаларға тарады. Өскеменде студент жастар 21–22 желтоқсанда алаңға шықты. Бұл кезде кеңестік жазалаушы машина толық қуатымен іске қосылып, қамауға алу мен тергеу жұмыстары басталып кеткен еді.

Республика бойынша тәртіп пен бақылау күшейтіліп, үгіт-насихат науқаны жүргізілді. Жер-жерде аңду, жазалау, қорқыту әрекеттері белең алды. Осындай қаһарлы жағдайда өскемендік студенттердің наразылық актілерін ұйымдастыруы — ұлт намысы мен бостандық үшін бастарын бәйгеге тіккен жанқиярлық қадам еді.

Өскеменнің студент жастары Алматыда басталған азаттық күресін жалғастыру қажет деп білді. Олар жазалаудың қатты болатынын сезді: жатақхананың терезесінен көшеде бір топ қазақ жастарын милицияның қоршап алып, тұтқындағанын өз көздерімен көргендер болды. Соған қарамастан, ұлттық намыс пен еркіндікке ұмтылыс оларды тоқтатпады.

Келіскен орынға барғанымен, алдын ала дайын тұрған жазалаушылар студенттердің толқуын өрістетпеді. Артынша тергеу мен тексеру басталды. Кей деректерде тергеудің соңында «ұлтшылдардың басын қосып, советтік қоғамға қарсы шығуды мақсат тұтқан» адам ретінде Сәбира танылғаны айтылады.

Мұндағы басты мақсат — бірге оқыған жолдастарына ара түсу. Оның үстіне, ол шынында да ұйымдастыруға араласқан белсенділердің бірі болуы ықтимал. Қалай болғанда да, адам өзіне мүлде қатысы жоқ жаланы өз еркімен арқаламайды.

Осыдан кейін ол бесінші қабаттағы бөлмесінің желдеткіш жағынан секіріп, қаза болды. Кейбіреулер бұл қазаны «өз-өзіне қол жұмсау» деп түсіндіруге тырысқан. Алайда деректер мен мән-жай бұл әрекетті бір топ жастың тағдырына ара түскен ерлік қадам ретінде бағалауға негіз береді.

Оқиғаны жан-жақты зерттеген жазушы Асқар Алтайдың пайымдауынша, он алты жасар қыздың қазасы училищеде оқитын өзге қазақ қыздарын тергеп-тексеруден, қудалаудан арашалап қалған. Бұл ойды Сәбирамен бірге тұрған құрбы-құрдастарының естеліктері де қуаттайды.

Ақиқаттың алғашқы жылдары толық ашылмады: көпшілік үрей мен қорқынышта өмір сүрді, ал кейбіреулер әлі күнге дейін шындықты айтуға именетіні байқалады. Оқиғаға тікелей куә болғандардың естеліктерін жинау — тарихи әділеттілік үшін маңызды.

Желтоқсаннан кейін жаппай қаралау жұмыстары жүргізілді. Жиналыстар мен митингілерде «желтоқсаншыларды» кеңестік отанның бірлігін бұзушы «ұлтшылдар», «басбұзарлар», «қылмыскерлер», тіпті «нашақорлар» деп айыптағаны ел есінде. Сол уақыттың өзінде-ақ жұрт «кеше ғана тәрбиелі саналған қоғамнан бір күнде осынша “нашақор” қайдан шықты?» деп іштей күмәнданса да, ашық айта алмады.

Мұхтар Шахановтың 1989 жылғы КСРО халық депутаттарының бірінші съезіндегі тарихи сөзінен кейін Желтоқсан туралы шындық айтыла бастады. Тәуелсіздік алған соң 1992–1993 жылдардан бастап қатысушыларды ақтау науқаны күшейді. Алайда ақталу ісі бірден шешіле қойған жоқ: 1991 жылғы президент жарлығымен бұрын айыпталған 103 адамның 92-сі ақталып, 11 адам ақталмай қалғаны да айтылады.

Сәбираға қатысты да ұқсас жағдай болғандай. Тергеу барысында жабылған жала кей адамдардың санасында күні бүгінге дейін сақталып отырғаны байқалады. Оқу орнының әкімшілігі мен кей педагогтардың қыздарды «ұлтшыл», «бұзақы» деп айыптағаны, тіпті ауыр сөздер қолданғаны туралы деректер айтылады. Мұның бәрі өздерін оқиғадан алшақтатудың амалы болғаны да жоққа шығарылмайды.

Жазушы Асқар Алтайдың пайымдауынша, істі жүргізген тергеуші де бұл өлімнің жай жағдай емес екенін біле тұра, жауапкершіліктен жалтару үшін «мінез-құлқы мен үлгерімі туралы әңгіме» деңгейінде жылы жауып қоюға тырысқандай әсер қалдырады.

Оқиғадан кейін Сәбираның әке-шешесі Есімбек Мұхаметжанов пен Күлшара Сағидолдина да көп тауқымет тартты: мезгілсіз қаза — бір бөлек, ал жабылған жала мен жұрттың үрке қарауы отбасыға ұзақ уақыт ауыртпашылық түсірді. Ауылдастарының айтуынша, бұл күйіктің салдары жақындарына да әсер еткен.

Сәбираны қаһарман қыз ретінде танып, дәріптеу әр жерде жеке-жеке жүргізіліп келеді. 2001 жылы оған Тарбағатай ауданының Құрметті азаматы атағы берілді. «Желтоқсан ақиқаты» қоғамдық бірлестігі мерейтойлық медальмен марапаттағаны да айтылады. Туған ауылындағы мектепте түрлі шаралар өтеді, кабинет жабдықтау, еске алу кездесулері, тақтатас орнату сияқты бастамалар болған.

Дегенмен уақыт өте кей нышандардың жоғалып кеткені алаңдатады: мектептегі тақтатастың қазір жоқ екені, бұрынғы педагогикалық училище (қазіргі Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжі) корпусындағы ескерткіш тақтаның алынғаны айтылады. 2011 жылы Өскеменде көшеге есімін беру, ескерткіш қою туралы ұсыныстар жасалғанымен, олардың іске аспағаны да сөз болады.

Желтоқсанның өзге қаһармандарына қатысты құрмет шаралары көбірек жүйеленгені байқалады. Қайрат Рысқұлбековке «Халық қаһарманы» атағы берілген, әр қалада есімі берілген нысандар бар, мұражайлар ашылған. Ербол Сыпатаев пен Ләззәт Асановаға арналған ескерткіштер, оқу залдары, әндер мен музейлер туралы да деректер жеткілікті.

Алайда кей жағдайда Сәбира есімінің сырт қалып қоюы көңіл қынжылтады. Мысалы, 2011 жылы өткен халықаралық жыр мүшәйрасында Қайрат, Ләззәт, Ербол атындағы арнайы жүлделер тағайындалып, Сәбира есімі аталмай қалғаны жөніндегі дерек келтіріледі. Мұндай олқылықтар қоғамдық жадының тұтастығына әсер етеді.

Қазақта «Сый қылсаң — сыпыра қыл» деген сөз бар. Ендеше Желтоқсан құрбандарының төртеуіне де тең дәрежеде құрмет көрсету, атақ-абыройын әділ бағалау — ұлт алдындағы жауапкершілік.

Кей азаматтардың арасында «Сәбира ақталмаған» деген пікірдің әлі де айтылатыны — мәселенің толық бір арнаға түспегенін көрсетеді. Қайрат, Ләззәт, Ерболға қатысты сот шешімдері жеке-жеке шыққаны белгілі. Ал Сәбираға қатысты сот үкімі болмауы мүмкін: деректерде іс тергеу қорытындысымен тоқтатылғаны айтылады.

Егер бұл мәселе құқықтық тұрғыдан нақтылауды қажет етсе, онда заң мамандарының көмегімен құжаттарды тауып, ресми қорытындыға келу маңызды. Асқар Алтайдың жазуынша, Жоғарғы Кеңестен құрылған комиссия Сәбира туралы өз тұжырымын білдірген, ал әрі қарайғы сөз жергілікті құқық қорғау органдарында деген ой айтылады.