Жаңа экономикалық сасат жылдарындағы Қазақстан.
Жаңа экономикалық саясат жылдарындағы Қазақстан (Өскемен, 2007)
Шетелдік интервенция мен азамат соғысынан кейін Қазақстандағы шаруашылық жағдай күрт әлсіреді. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының құлдырауы, әлеуметтік қиындықтардың ушығуы және халық наразылығы жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) көшу қажеттігін айқындады.
а) Экономикалық саясаттағы өзгерістер
Өлкедегі шаруашылық көріністер (соғыстан кейінгі күйзеліс)
- 307 кәсіпорынның 250-і жұмыс істемеді.
- 1913 жылмен салыстырғанда мұнай өндіру 4 есе, көмір өндіру 5 есе қысқарды, ал мыс өндіру мүлде тоқтады.
- Риддер кеніштері, Екібастұз көмір шахталары, Спасск байыту фабрикасы толық істен шықты.
- Өнеркәсіп өнімі соғысқа дейінгі деңгейдің небәрі 6,3%-ын құрады.
- Егіс көлемі Оралда 2 есе, Жетісуда 3 есе қысқарды.
- Мал саны 29,9 млн-нан 16,3 млн-ға дейін кеміді.
1921 жылғы әлеуметтік жеңілдіктер
1921 жылы Кеңес өкіметі еңбекшілердің жағдайын жеңілдету мақсатында бірқатар шараларды қарастырды:
- Азық-түлік пен отынды тегін босату.
- Коммуналдық қызметтерді тегін көрсету.
- Ақысыз асханалар ашу туралы шешімдер қабылдау.
Наразылықтың күшеюі
Күйзелген шаруалар мен тұрғындар арасында наразылық өршіді:
- Қостанай, Ақмола, Орал, Семей өңірлерінде көтеріліс ошақтары пайда болды.
- 1921 жылғы ақпанда Петропавлда 25 мың адамдық отряд Кеңес органдары орналасқан үйді қиратты.
- 1921 жылғы наурызда Оралда 10 мың бүлікші көтерілді.
- Қарқаралы уезінде 70-тен астам партия және кеңес қызметкері көтерілісшілер қолынан қаза тапты.
XX ғасырдың 20-жылдарының басындағы халық наразылығының себептері
Мемлекеттік биліктің еңбекші халыққа күш қолдану саясаты.
1921–1922 жылдардағы жаппай ашаршылық.
Мал шаруашылығының ауыр жағдайы.
Егін алқаптарының күрт азаюы.
Осы ахуал ұсақ тауарлы өндіріспен айналысатын шаруалардың мүддесін ескеретін жаңа экономикалық саясаттың қажет екенін көрсетті.
ЖЭС-ке көшу туралы шешім
1921 жылғы наурызда партияның X съезінде жаңа экономикалық саясатқа көшу туралы шешім қабылданды.
Негізгі қағида
ЖЭС-тің мәні — салғыртты салықпен алмастыру.
Іске асыру
1921 жылғы наурыз–сәуірде өлкеде салғырт салықпен ауыстырылды; салық мөлшері салғыртқа қарағанда төмен болды.
ЖЭС-тің негізгі белгілері
- Азық-түлік салығын енгізу.
- Сауда еркіндігін кеңейту.
- Жерді және ұсақ кәсіпорындарды жалға беруге мүмкіндік жасау.
- Ауылшаруашылық, несие және тұтыну кооперациясын дамыту.
- Кәсіпорындарды шаруашылық есепке көшіру.
- Еңбек міндеткерлігін жойып, жалдамалы еңбекті қолдану.
1921 жылғы маусымда Орынборда өткен 1-құрылтай партия конференциясында Қазақстанның ЖЭС-ке көшуі арнайы айтылды. Сонымен қатар ЖЭС-тің енгізілуімен бірге басқаруда тоталитарлық және авторитарлық үрдістердің күшеюі де байқалды.
ә) 1921–1922 жылдардағы ашаршылық
Қазақстанда ЖЭС-ке көшу үдерісі көптеген қиындықтармен қатар жүрді. 1921 жылғы жазда қуаңшылық болып, малдың 80%-ы қырылды. Елде аштық басталып, ашыққандар саны халықтың шамамен үштен бірін қамтыды.
1921 ж. қараша
1 508 000
ашыққан адам
1922 ж. наурыз
2 303 200
ашыққан адам
Ең көп зардап шеккен өңірлер
Орал, Орынбор, Ақтөбе, Бөкей губерниялары.
Аштыққа індет қосылып, 1922 жылғы маусымда Батыс Қазақстанда ашыққандар мен аурулар үлесі 82%-ға жетті.
Азық-түлік дайындау саясаты және оның салдары
Астығы мол болған Семей мен Ақмола губернияларынан азық-түлік отрядтары ауыл шаруашылық өнімдерінің 80%-ын әкетті. Жиналған өнімдер Мәскеу, Петроград, Самара, Қазан сияқты пролетариат орталықтарына жіберілді. Нәтижесінде Қазақстанның астықты аймақтарында да аштық күшейе түсті.
Кеңес өкіметінің көмек шаралары (кешігіп іске асты)
- 1921 жылғы 14 маусым — «Нақты ет салығы туралы» декрет шықты; қазақтар ет салығынан босатылды.
- 1922 жыл — егістіктің 60%-ына Кеңес өкіметі берген дән себілді.
- 1922 жылғы 4 тамыз — ауыл шаруашылық машиналары мен құралдарын сатып алуға 25 млн сом берілді.
- 1922 жыл — мал сатып алуға 2 млн 131 мың сом бөлінді.
Туысқандық көмек
Ашыққандарға Кеңестік Түркістан аймағы көмек көрсетті:
- 2 млн пұт астық жіберілді.
- Республикадан 20 мың ашыққан адам қабылданды.
Азаматтық бастама
Ауыр жағдайға қарамастан, 1921 жылғы 7 қазанда В.И. Лениннің үндеуіне байланысты Арал балықшылары Еділ бойындағы ашыққан халыққа 14 вагон балық жіберді.
1921–1922 жылдардағы ашаршылықтың салдары
- Демографиялық жағдай күрт нашарлады: Орынбор, Қостанай, Ақтөбе, Орал губернияларында халық саны үштен біріне дейін азайды.
- 700 мыңнан астам адам республикадан тыс жерлерге көшіп кетті.