Өте ерте кезде есірік деген ел болыпты
Есірік елі және Әулеки бидің әмірі
Ертеде Есірік деген ел болыпты. Сол елде Әулеки атты би өмір сүрген екен. Әулеки би ел ішіндегі игі жақсыларды жиып, ислам діні шыққанын жариялап, халқына ораза ұстау мен намаз оқу амалын іздестіреді.
Жиылған қауымнан нақты ақыл шықпаған соң, би бес мықты жігітті таңдап, елінен жеті жүз ділдә жинап береді де: «Осыған ораза мен намазды тауып, сатып әкеліңдер. Таппай келсеңдер, бастарыңды аламын» деп бұйырады.
Оқиғаның өзегі
- Би бұйрығы қатал: ораза мен намазды «тауып әкелу».
- Жігіттер ұзақ жолда адасады, жүдейді, өздері де санасып, біреуінің жоғалғанын байқайды.
- Мұрал деген қу шал жағдайды пайдаланып, айласын асырады.
Мұрал түйеші және «жоғалған» бесінші жігіт
Әулеки бидің жігіттері ай жүріп арып, жыл жүріп жүдеп, батыстағы бір елге келеді. Ел ішіне кіріп, өздерін түгендесе, біреуі жоқ сияқты көрінеді: қалай санаса да төртеу болып шығады.
Сол кезде ол елдің түйеші шалы Мұрал келіп, олардың неге әбігер екенін сұрайды. Жігіттер болған жайды баяндайды: елден бесеу болып шыққанын, жолда біреуін жоғалтып алғандай болғанын, әрі ораза мен намазды таппай қайтса, бастары алынатынын айтады.
Мұрал олардың абыржығанын біліп: «Жоғалған адамдарыңды тауып берейін. Ақысына не бересіңдер?» дейді. Жігіттер: «Елу ділдә алыңыз» деп келіседі.
Айла қалай жүрді?
Мұрал жігіттерді аттан түсіріп, аттарын бөлек байлатады да, қайта санатқанда аттары бесеу болып шығады.
Нәтиже
Жігіттер өздерінің шын мәнінде түгел екенін біледі. Мұралды білгіш адам деп ойлайды.
«Ораза» мен «намаз» деген екі шелек
Жігіттер енді осы Мұралға сеніп: «Қалған ділдәміздің бәрін алыңыз, бізге ораза мен намазды тауып беріңіз» дейді.
Мұрал: «Менің түйемді үш күн бағып тұрыңдар, мен сендерге ораза мен намаз тауып келемін» деп, күншілік жердегі ара баққан адамға барады. Ол жерден балымен қоса екі шелек араны сатып алады да, гуілдеп тұрған шелектерді әкеліп, бірін «ораза», бірін «намаз» деп жігіттердің қолына ұстатады. Сөйтіп ділдәләрін түгел алады.
Мұралдың «нұсқауы»
«Елге апарып, алты қанат ақ орда тігіңдер. Ораза мен намазға сиынатындарды ордаға жинап, есігі мен түндігін ашылмайтындай етіп бекітіңдер. Сонда ораза мен намазды ұғатын боласыңдар», — дейді.
Ақ ордадағы дүрбелең
Бес жігіт Әулеки биге қайтып келіп, екі шелекті тапсырады. Би тыңдап көрсе, шынымен де ішінде күбірлегендей гуіл бар.
Содан соң елдің игі жақсыларын жинап, үлкен ақ орданың ішіне бәрін жалаңаш кіргізеді де, есігі мен түндігін жаптырып тастайды. Екі шелектің аузын қатар ашады.
Ашыққан аралар жалаңаш тәнге қадалып, уәзірлер мен байларды, билер мен игі жақсыларды шаға бастайды. Отырғандар шыдамай, орданың быт-шытын шығарып, жан сауғалап қашып шығады.
Әулеки бидің жоғалуы және қайта табылуы
Ісіп-кеуіп сыртқа шыққан жұрт өздерін түгендесе, Әулеки би жоқ болып шығады. Іздеп сұрастырғанда, бір қойшы: «Екі намаздан соң, ергеншегі мойнында, сай жаққа қарай қуалап кетіп бара жатқанын көрдім» дейді.
Сөйтсе, есіктен ең алдымен шығамын деп ұмтылған Әулеки бидің мойнына ергеншек ілініп қалып, аш аралар артынан қалмай қуған екен. Бір сайға келгенде би талып құлайды. Сол жерде уәзірлері тауып алып, есін жиғызып, елге қайта әкеледі.
Түйін
Уәзірлері оны көтеріп тұрып: «Есірік деген еліміздің, Әулеки биі деген байқұс-ай…» деп, еліне алып қайтады.