Қанжығалы қарт Бөгембай деп атап кеткен
Бөгембай Ақшаұлы — ұлт азаттығы жолындағы баһадүр қолбасшы
Бөгембай Ақшаұлы, Қанжығалы Бөгембай (кейбір әдебиеттерде — Бөгенбай) (1680, Қаратау бөктері, Бөген өзені бойы — 1775; кей деректерде 1776 немесе 1778, Ақмола облысы, Ерейментау ауданы, Қоржынкөл маңы) — қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінде айрықша рөл атқарған батыр, қолбасшы.
Халықтық атауы
«Қанжығалы қарт Бөгембай»
18 ғасыр батырларының жасы үлкен ақсақалы ретінде халық аңыздарында ерекше ардақталған.
Тұлғалық сипаттама
Бұқар жырау оны «Қазақтың қамал-қорғаны» деп бағалаған. Бөгембай Абылай хан бастаған ұзақ жылдарғы ел бірлігі мен тұтастығы үшін күрестің ұйытқысына айналды.
Шыққан тегі және ерлікке бастар жол
- Арғынның Қанжығалы руынан, батырлар әулетінен шыққан.
- Атасы Әлдеуін батыр — Есім хан әскері қолбасшыларының бірі.
- Әкесі Ақша батыр — Тәуке ханның 80 мың қолын басқарған сардар.
1708–1709 жылдардағы жорық
Деректер бойынша, 1708 жылы (кейбір мәліметте 1709 жылы) Әз Тәукенің бұйрығымен Бөгембай 30 мың жасақты бастап, қазақ елінің берекесін ала бастаған казак-орыстарды түре қуып, Еділден әрі асырып тастаған. Осы ұрыста ол алғаш рет ерлігімен кеңінен көзге түсті.
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестегі жетекшілік
Қарақұм құрылтайы (1710)
Қарақұмда өткен үш жүз қазақтарының құрылтайында бүкілқазақтық жасақ құру және жоңғар шапқыншылығына тойтарыс беру жоспары талқыланды. Кейбірі көшіп кетіп жан сақтауды ұсынғанда, ерлігімен әйгілі рубасы Бөгембай мұндай әрекеттерге тоқтау салғаны айтылады.
Нәтиже
Құрылтайда Бөгембай батыр үш жүздің бас сардары болып сайланды.
Бұланты шайқасы (1726)
Бөгембай бастаған қазақ қолы Бұланты өзені бойында қалмақтарға күйрете соққы берді.
Нияз, Аюлы таулары етегіндегі жеңіс (1727)
Көктемде Қожаберген басқарған қазақ-татар жасағымен тізе қосып, Бөгембай бастаған қазақ-ноғай-қарақалпақ біріккен әскері жоңғарларды жеңді.
Аңырақай шайқасы
«Аңырақай шайқасында» Орта жүз қолын басқарған Бөгембай батыр Қаракерей Қабанбай, Шақшақ Жәнібек, керей Жәнібек және басқа да батырлармен тізе қоса отырып, қазақ елінің тұтастығын сақтап қалуда ерекше ерлік көрсетті.
Деректерде Бөгембайдың жоңғарларға қарсы 100-ден астам шайқасқа қатысқаны айтылады.
Жорық географиясы және Талқы соғысы
Бөгембай батыр Жайық, Ойыл, Жем өзендері бойында, сондай-ақ Ерейментау, Қарқаралы, Аягөз, Түркістан, Шу бойы, Жетісу өңірі және қырғыз жерлеріндегі шайқастарда қол бастап, ел қорғау ісінде көзге түсті.
1756–1758 жылдар: Шығыс Түркістандағы Талқы соғысы
1756–1758 жылдары Шығыс Түркістанға алғаш келген қытай әскерімен болған әйгілі Талқы соғысында Бөгембай қолы қарсыласқа ауыр соққы беріп, оларды Үрімжіден әрі асыра қуғаны айтылады.
Соңғы сапар: аманат пен жерлеу дәстүрі
Бөгембай батыр жасы ұлғайған шағында ауырып қайтыс болған. Батырдың мәйітін Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерлеу үшін денесін арулап, былғарыға орап, қыс бойы сөреге қойып сақтаған.
1776 жылдың көктемінде баласы Тұраналы мен қанжығалы Айтбай Аткелтірұлы бастаған елдің игі жақсылары батырдың сүйегін нарға теңдеп Түркістанға жеткізіп, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерлеген.
Топонимдік белгі
Батырдың денесі қыс бойы сақталған орын Ереймен өңірінде бүгінге дейін «Бөгембай сөресі» деп аталады.
Жырдағы бейне және тарихи жалғастық
Бөгембай батырдың ерлігі Қожаберген жыраудың «Елім-ай» тарихи дастанында жырланып, «Ер Бөгембай» атты қисса да арналды. Сондай-ақ Бұқар, Үмбетей, керей Жанкісі, Сегіз сері Шақшақұлы секілді тұлғалар Бөгембай туралы дастандар шығарған.
Ұрпақтары
Баласы Тұраналы өз дәуірінде белгілі тұлға болған.
Немересі
Немересі Бапан би ел ішінде танылған.
Шөбересі
Бапан бидің баласы Сәбден (Саққұлақ би) де атақты адамдардың қатарында аталады.
Ескерткіш және ел жадындағы орны
1991 жылы Астана—Павлодар және Ерейментау—Павлодар бағыттары тоғысатын жол торабында Бөгембай батырға арнап ескерткіш орнатылды.
Қысқа дерек
Рөлі
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестегі батыр, қолбасшы; үш жүзге ортақ әскери бірлікті ұйымдастыруға ықпал еткен тұлға.
Тарихи ауқымы
Деректерде жүзден аса шайқасқа қатысқан, қазақ даласының әр өңіріндегі соғыс қимылдарында қол бастағаны айтылады.