Бердіқожа батыр кім
Қазақтың құты да, ырысы да, айбыны да асқан шақ — Абылай ханның тұсы еді. Батыры мен биін орнымен танып, елге тірек еткен көреген басшының дәуірінде қазақ үшін қасық қаны қалғанша күрескен талай азамат шықты. Абылай тұсында ата жау есіктен сығалауға да дәрменсіз болып, елес көрсетуге де батпады. Мұның бәрі — қазақтың маңдайына біткен асыл ерлерінің арқасы.
Абылай хан ұстанған басты қағида айқын болатын: жаудан азат етілген жерді бір күн де бос қалдырмай, дереу ел қондыру. Яғни, жерді алу ғана емес, оны ұстап қалудың нақты тетігін іске асыру.
Ел қондыру саясаты: азат жерді бос қалдырмау
Мәселен, Жоңғар қақпасы атанған Барлық пен Тоқта тауы аралығына қолбасы Қабанбайдың өзін қондырса, Алтай мен Барқытбелге Көкжал Барақ, ер Жәнібек бастаған Керей мен Найман көшін аттандырды.
Осы тұста қырғыздан босаған Мерке мен Қордайды қорғайтын бас сардар ретінде Бердіқожа батырдың түтінін қолайлағаны да айтылады. Абылайдың қол астында қызмет еткен батыр аз болмағанымен, Бердіқожаның орны бөлек.
Негізгі ой
Жеңіс — бастау ғана. Азат етілген аймаққа ел қондыру — жердің тағдырын бекітетін шешуші қадам.
Бердіқожа батыр туралы деректер
Бердіқожа батыр кім? Бізге жеткен дерек бар ма? Бүгінгі таңда батыр жөнінде мәлімет аз емес. Бұған мысал ретінде Мұхтар Мағауиннің «Аласапыран» дилогиясындағы Шанышқылы батырдың прототипі дәл осы Бердіқожа екенін автордың өзі айтқаны келтіріледі.
Сонымен қатар Қабдеш Жұмаділовтің «Дарабоз» дилогиясында Қабанбайдың алдына көлденеңінен өз тұлпарын тосып, жауға шабар сәтте жанашырлық танытатын бейнені көруге болады. Бұл көркем сипаттың түбінде тарихи тұлғаға тән мінез-құлық, ерлік салты тұрғандай әсер қалдырады.
Тарихтағы ізі
- Шанышқылы Бердіқожаның Абылай ханмен бірге Қытайға елшілікке барғаны жөнінде деректер айтылады.
- Бердіқожаның қырғыз Есенгелдінің қолынан қаза тапқаны туралы да мәліметтер кездеседі.
- Бұл тақырып Қабдеш Жұмаділовтің «Абылайдың ақырғы батыры» атты көлемді мақаласында кеңірек сөз болады.
Қаза, күмбез және жұрт жадындағы соңғы күзет
Аталған мақала соңы мынадай түйінмен аяқталады: Бердіқожа батырдың қазасынан кейін Арқадағы шанышқылы ауылдарының берекесі қаша бастаған. Қазақ даласын жайлаған быт-шыт бытыраңқылық оларға да жетіп, «балапан басына, тұрымтай тұсына» тарайтын заман туған.
Дегенмен, жан-жаққа бытырап көшпес бұрын, шанышқылылар бір игілікті іс атқарып үлгергені айтылады: Дағанделге жерленген Бердіқожаның басына қыл аралас кірпіштен күмбез көтерген. Сөйтіп, батырдың асыл сүйегі мен өшпес рухы өзі аңсаған Арқада қалған.
Екі ғасырлық үнсіз куә
Міне, екі ғасырдан асты: Қарағанды облысына ма, әлде Семей өңіріне ме — қайсысына қарайтыны да анықталмай қалған құла түзде жел мен жауынға төтеп беріп, жартылай құлаған шошақ бейіт тұр. Бостандық үшін басын берген Абылайдың ең соңғы батыры қазақ елінің кейінгі тағдырын үнсіз күзетіп тұрғандай.