Атаң болса анаңмен

1 Қазан — Халықаралық қарттар күні

«Қарттарым — асыл қазынам»

Мақсаты

Жас ұрпақты үлкенді сыйлауға, тыңдай білуге, халқымыздың салт-дәстүрінен нәр алуға, инабаттылық пен мейірімділікке тәрбиелеу.

Кіріспе сөз

Көп жасаған қария — ақылы теңіз, дария.
Көп өнеге сөзі бар: сөзі — соқпақ, сөзі — нәр.
Ата салты — ардақты, әрбір сөзі — салмақты.
Сол сөздерді ұқпасаң, тістерсің бір күн бармақты.

Құрметті ұстаздар мен оқушылар! Зымыраған уақыттың үнсіз жылдамдығын кейде аңғармай қаламыз. Кеше ғана сияқты еді, енді міне алдымызда 1 қазан — Қарттар күні мерекесі жақындап келеді. Бүгінгі бейбіт өмір, еліміздің өсіп-өркендеуі мен тұрақтылығы — талай жыл маңдай терін төккен ардақты аға буынның еңбегі.

Қазіргі таңда қарттарға қамқорлық көрсету мемлекеттік деңгейде де, қоғам тарапынан да маңызын жоғалтқан жоқ. Қарттар күні — саналы ғұмырын Отанға арнаған аталар мен әжелердің мерекесі. Олардың өмір жолы — кейінгі ұрпақ үшін баға жетпес қазына.

Қарттар — біздің асыл қазынамыз.

Бүгінгі кездесудің өзегі — құрмет, мейірім, жауапкершілік және отбасы жылуы.

Үлкенге құрмет — отбасыдан басталатын тәрбие

Адамдар арасындағы сыйластық, әдеп пен инабат — ең алдымен отбасында қалыптасады. Бала ата-анасын шын көңілмен ардақтап, үлкенге құрмет көрсете білсе, ол қасиет өмір бойына серік болады. Қартты құрметтемейтін, перзенттік парызын ықыласпен орындамайтын ұрпақтан қоғамға қайыр да, береке де азаяды.

Өкінішке қарай, өз отбасынан жылу таппай, қарттар үйінде өмір сүріп жатқан жандар да бар. Қарттар үйі — қараусыз қалған қарттарға әлеуметтік қолдау көрсететін мемлекеттік мекеме. Дегенмен әр адам ата-анаға қызмет етуді ұмытпауы тиіс: қарт кісінің ақыл айтуға да, үйретуге де моральдық құқы бар. Сол құқықты құрметтеу — тәрбиенің өлшемі.

В. А. Сухомлинский: «Қарт адамдардың үйретуге де, ақыл айтуға да қақысы бар. Сол моральдық қақыны құрметтей біліңдер», — деген.

Үйінде ата-әжесі бар шаңырақ — берекелі шаңырақ. Қартты құт-береке деп тану — ұрпақтың көрегендігі. Ұрпағы қадірлеген ата-ана әрдайым бақытты.

Өлең жолдары: қартқа құрмет, уақытқа тағзым

1-оқушы

Сән еңкейген нұр жүзінен әл тайып,
Қуат кетіп бара жатыр қартайып.
Отбасында, бала-шаға қасында
Жетпістер мен сексендер жүр қалқайып.

Мәпелеңдер қарт біткенді аялап,
Ниеті ақ, көңілі кең даладай.
Кімге болсын қарттық жетер аяңдап.

2-оқушы

Ақиқатты айқындап жариялар
Бара жатыр азайып қариялар.
Дауыл тұрса бүлк етіп толқымайтын
Бара жатыр сарқылып дариялар.

Бірі мініп келместің кемесіне,
Бірі күтіп әнеки жағада тұр.
Ақыл айтып жүрмесе қасымызда,
Сонда орнайды жетімдік басымызға.

3-оқушы — Мұқағали Мақатаев, «Реніш» (үзінді)

Әй, балам-ай, шамалы-ау түсінігің,
Қандай болар, білмеймін кісілігің...

Жоқ, балақай! Мен сендей боп өспедім!
Адамдардан қарым алу үшін
Не көрмедім, өмірде не кешпедім.

Қидым бәрін сен өксіп қалмасын деп.
Мінезің-ай, балам-ай, мінезің-ай,
Кетпегей-ді мерт етіп, жарға сүйреп.

Дәстүрдің діңгегі: ата мен әженің өнегесі

Бабалар сөзі — ғасырлар бойы қалыптасқан тәлім-тәрбиенің өзегі. Ғұлама ойшылдар, шешен билер, ақын-жыраулар қалдырған өсиет сөздер — рухани өсудің темірқазығы. Балаға тіл үйрету, жөнсіз сөзден тыйып, бағыт беру — ата-әженің өлшеусіз еңбегі.

Үлкеннің ақылы — бағыт, батасы — қуат, ал мейірімі — жүрекке медет.

Көрініс: «Ата өсиеті»

Оқушы: Бүгін біздің сүйікті атамыз Мақалбай қонақта. Ол бізге мейірімін де, ақылын да арнап келді. Мақалбай ата, сөз өзіңізде.

Мақалбай ата:
Ата-анаңды құрметтесең — жақсылық пен игілік көресің.
Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келер.
Ата — бәйтерек, бала — жапырақ.
Әке — асқар тау, ана — бұлақ, бала — жағасындағы құрақ.

Қарияны ардақтап, құрметтесең — қартайғанда саған да ізет көрсетіледі.

Балаларым, айтыңдаршы: дүниеде не қымбат? Не қатты? Не тәтті?
«Жеті тойымсыз» бен «жеті жұртты» атап беріңдерші.

Балалардың жауаптары тыңдалады.

Мақалбай ата: Бәрекелді! Өздеріңнің шешен екендерің көрініп тұр. Ал енді үлкенді құрметтеуге қатысты мақал-мәтелдер айтыңдар.

1-оқушы: Үлкенге үнемі сәлем бер.
2-оқушы: Үлкенге қарсы шықпа.
3-оқушы: Үлкеннің батасын қабыл ал.
4-оқушы: Атаға бөлінгендер адыра қалар, көпті қорлаған көмусіз қалар.
5-оқушы: Үлкен кісіні ренжітпе.
6-оқушы: Ауылыңда қария болса, жазып қойған хатпен тең.
7-оқушы: Кәрі келсе асқа, жас келсе іске.
8-оқушы: Кәрі — кәрінің сөзі дәрі.
9-оқушы: Ақылды қария — ағып жатқан дария.
10-оқушы: Кәріліктің алды — жігіттіктің соңы.
11-оқушы: В. А. Сухомлинский: Қарттардың адамдық осалдықтарына кешірімді бола біліңдер.
12-оқушы: Махмұд Қашқари: Жақсы үлкенді қадірлесе — құт болар.
13-оқушы: Махмұд Қашқари: Кішілік пен кісілік — ұлылықтың белгісі.
14-оқушы: Фарид ад-дин Аттар: Қартайғанда өзіңді құрметтесін десең, жас кезде қауқары қайтқан, сақал-шашы ағарған жанға ізет қыл.
15-оқушы: «Өткен менен кеткенді көп жасаған қарт білер». (Шал ақын)
16-оқушы: А. Поп: Кішіпейілдіктің кетімсіздігі — ақылдың жетімсіздігі.
17-оқушы: Г. Плеханов: Кішіпейілділік талаптылыққа тура пропорционал.

Мақалбай ата — бата:
Сабағыңды оқы «беске»,
Жақсылығың жетсін көпке.
Балалар үйінің қуанышы бол,
Бауырыңның жұбанышы бол.
Үлкендердің сенімін ақта,
Түлесін көктет мекеніңді!

Кәрілік — кезең, құрмет — міндет

Үлкендіктен ешкім құтыла алмайды. Бірақ кәріліктің де өз сәні, өз мәні бар. «Ұлықпан Хакім мың жасаған» дейді; адам шын мәнінде мың жасамайды — тәрбиелі ұрпағымен мың жасайды. Ұрпағы өсіп-өніп, айналасына ұйысқан көреген қария үшін одан асқан бақыт бар ма?!

Қазақтың «ұрпағым» деп шыр-пыр болатын қасиеті — ұлттық болмысымыздың асылы. Ал ата-ана алдындағы борышты өтеу жолындағы игі істер мемлекет деңгейінде де қолдау тауып келеді: зейнеткерлердің жағдайын жақсарту, қамқорлықты арттыру — қоғамның адамгершілік өлшемі.

Тәрбиелік өлеңдер

4-оқушы

Атам менің әрқашан:
«Әдепті жан бол», — деген.
Атам сөзі санамда,
Жасы үлкенге жол берем.

Алдын орап кісінің,
Кесіп өтпе көлденең.
Ізетімен кішінің
Сәлемдесіп қол берем.

5-оқушы

Атам менің әрқашан:
«Әділетті бол», — деген.
Ата сөзі санамда,
Жүрмін тура жолменен.

Ей, тәкаппар дүние,
Маған да бір қарашы:
Танисың ба сен мені?
Мен қазақтың баласы.

6-оқушы

Құттықтаймыз мерекеңмен, аталар!
Әр күлгенің бізге бақыт саналар.
Еңбегіңді еш етпейтін өмірде
Елің, жұртың, ұл мен қызың бағалар.

Ана мейір — күн көзімен пара-пар,
Тұла бойға қуат болып таралар.
Өміріме шуақ шашып әрқашан,
Көп жасаңыз, аталар мен аналар!

Ақындар толғаған қарттық

Жас ұлғайып, кәрілік кезеңге қадам басу — қазақ қоғамын ежелден ойландырған тақырып. Біржан сал: «Әудем жер баса алмаймын аяғымнан, ұстаймын екі қолдап таяғымнан. Кәрілік келіп қалдың қай жағынан?» — деп жырласа, Абай: «Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арман» — деп толғанған.

Кәрілік — қуанышы аздау көрінетін кезең болуы мүмкін. Дегенмен халықтың «ұзақ ғұмыр» тілеуі — өмірге деген үміт пен бір-біріне деген мейірімнің айғағы.

Өмірлік сабақ: құрмет қайтып оралады

7-оқушы

Қазақ «Төріңнен қарт кетпесін» деп тілеген. Жасы үлкенге құрмет, қарттың бүгілген беліне сүйеу болу — ата дәстүр. Ата-ананың алдындағы парыз өлшеусіз: ананың ақ сүтін, әкенің адал күшін ақтау — өз болашағыңды сақтау. Дүние — кезек. Сен ата-анаңды сыйласаң, ертең сенің балаларың да сені сыйлайды.

8-оқушы — Л. Толстой мысалы

Бір үйде ата, бала, келін, немере тұрады. Келіні атасының тәрелкені сындырып алады деп, тамақты темір табаққа құяды. Бір күні немересі ағаш жонып отыр екен. «Не істеп отырсың?» десе: «Ертең сендер қартайғанда тамақ ішетін ағаш астау жасап отырмын», — дейді. «Әкесін сыйламағанды, баласы сыйламайды» деген сөз осындайда ойға оралады.

9-оқушы

Кейбір жастар ата-анаға тек материалдық көмектің өзін жеткілікті деп түсінеді. Ал шын мәнінде ата-анаға керегі — жиі көрісу, жүзбе-жүз әңгіме, мейірім мен ықылас. Баласының жүзін көріп, немересінің күлкісін есту — қарт жүректің ең үлкен жұбанышы. Абайдың «Баланың жақсысы — қызық, жаманы — күйік» деуі де бекер емес.

Қорытынды: қартты құрметтеу — адамдықтың өлшемі

Мұқағали Мақатаевтың алғысқа толы сөзі бізді ойландырады: бабалардың аманаты — тіл, ән, рух, тәрбие. Біз ата-әжелеріміздің алдында қарыздармыз. Ол қарызды тек жақсы тәрбие, мейірімді мінез, ізетті іс арқылы қайтара аламыз.

Қарттарымызды ардақтайық.
Оларды сыйлайық, қадірлейік.
Үлкенге құрмет — ұрпаққа өнеге.