Бай оның түріне қарап
Жақсылық пен Жамандық туралы хикая
Ерте заманда Жақсылық пен Жамандық атты екі адам өмір сүріпті. Бір күні Жамандық жаяу келе жатса, артынан ат мінген кісі жетеді. Жөн сұрасып, қайда бара жатқанын біліскенде, келген адамның Жақсылық екені белгілі болады.
Негізгі ой
Жақсылық — сабыр мен әділдікке, Жамандық — ашкөздік пен қиянатқа сүйенеді. Оқиға осы екі мінездің салдарын көрсетеді.
Оқиғаның өзегі
Жақсылықтың ақылмен жасаған әрекеті оны биікке бастайды, ал Жамандықтың тоқтамсыз тойымсыздығы өзіне сор болып жабылады.
Сабақ
Адал еңбек пен ұстамдылық — береке, ал қомағайлық пен қиянат — қасірет.
Кезек мініп жетейік деген келісім
Жамандық Жақсылықтан: «Мені артыңа мінгестіре кетші», — деп өтінеді. Жақсылық оған атқа кезектесіп мінуді ұсынады: алдымен Жамандық мінсін, біраз жер жүрген соң түсіп, атты байласын; кейін Жақсылық жетіп алып, тағы біраз жер жүріп, қайта байлап кетсін. Екеуі бірге мінсе, атқа ауыр болатынын айтады.
Бірақ Жамандық атқа мініп алған соң, келісімді ұмытып, Жақсылықты ойламай, кете береді. Жақсылық шаршап-шалдығып, кешке қарай айдаладағы бір күркеге тап болады.
Есте қалар сәт: Ішінде ешкім жоқ күркеде ортада үлкен қазан асулы тұрады. Жақсылық қызығып, тек бір саусағының ұшын батырып, дәмін татады да, күркенің төбесіне шығып жатады.
Үш аңның сыры: түлкі, қасқыр, арыстан
Біраздан соң күркеге қасқыр, түлкі, арыстан үшеуі келеді. Түлкі қазандағы астың дәмі өзгергенін байқап: «Мына тамақтан біреу татқан!» — деп даурығады. Қасқыр мен арыстан: «Бұл жерге адам келетін жер ме?» — деп сенбеген соң, түлкі сөзін доғарып, үшеуі тамақ ішіп, әңгімеге көшеді.
Түлкінің айтқаны
Бір байдың қыстауының жанындағы ескі қыстаудың ортасында, бір сүйем жердің астында құмыра толы алтын бар екенін айтып, соны күнде «қарауылдап жүрмін» дейді.
Қасқырдың айтқаны
Бір байдың қойының ішінде үлкен ала тоқты барын айтады. Байдың ауырған бойжеткен қызы еш емге жазылмай жүр, ал шипа — сол тоқтının өкпесінде: өкпесін жегізсе, қыз жазылады. Бай «қызымды емдеген адамға қызымды беремін» деп жар салғанын да қосады.
Арыстанның айтқаны
Түнде бір байдың жылқысын жеп жүретінін айтады: еш жылқы қуып жете алмайды, тек бір ала тай ғана жеткізеді. Сол тай белгілі тоғайдағы үйірдің ішінде екен. Бай «арыстанды ұстап бергенге бір үйір жылқы беремін» деп жар салған.
Үшеуі әңгімесін аяқтап ұйықтап, таң ата жан-жаққа кетеді. Ал Жақсылық олардың айтқанын түгел естіп қалады.
Жақсылықтың жолы: ақыл, еңбек, ырыс
Жақсылық өзін емші етіп көрсетіп, әлгі байдың үйіне келеді. Бай оның түріне қарап, емші шығар деп ойлап: «Жоғары шық», — дейді. Жақсылық қызды қарап тұрып: «Баланы емдетпей босқа қинапсыңдар. Әкеліңдер анау үлкен ала тоқтыны. Бұл аурудың шипасы — соның өкпесінде», — дейді.
Бай қойшыларын жіберіп, тоқтının алдыртады. Жақсылық қызға өкпесін жегізіп, емдейді. Қыз жазылған соң, бай уәдесінде тұрып, қызын Жақсылыққа қосады.
Жақсылық кейін түлкі айтқан қыстауға барып, бір сүйемдей жер қазып, құмыра толы алтынды табады.
Одан соң арыстан туралы хабарды естіп, жылқышы байға келеді де: «Егер сол арыстанды ұстап берсем, маған не бересің?» — дейді. Бай: «Ұстасаң, бір үйір жылқы беремін», — деп келіседі.
Жақсылық тоғайдағы үйірден әлгі ала тайды ұстап алып, арыстанды тосады. Арыстан жылқыны алып қаша бергенде, Жақсылық ала таймен қуып жетіп, арыстанды ұрып жығады да, уәде етілген бір үйір жылқыны алып, жолына түседі.
Жамандықтың соңғы әрекеті
Араға айлар, жылдар салып, бір күні Жамандық қайта келеді. Жақсылық қараса, ол үсті-басы жыртық, қайыршыдай болып қалыпты. Жамандық: «Саған жамандық жасаймын деп, осындай күйге түстім. Енді мені түзет. Бұл мал-мүлікті қайдан таптың?» — дейді.
Жақсылық: «Не болса да адамсың. Сен жамандық істесең де, мен саған жақсылық жасайын», — деп, басынан өткенін түгел айтып береді. Сосын оған дәл сол күркеге баруды, қазандағы еттен тек бір саусағын батырып дәм татуды, төбеге шығып тығылып жатып, аңдардың әңгімесін тыңдауды тапсырады.
Бір ғана шарт
Тамақтан тек дәм тату — артық жеуге болмайды. Бар мақсат — тыңдап, білгеніңді ақылмен қолдану.
Бірақ Жамандық күркеге кіргенде шыдай алмай, еттен жеп, сорпасын да бірнеше рет ұрттап қояды. Сосын төбеге шығып жатады. Көп ұзамай түлкі, қасқыр, арыстан келеді. Түлкі: «Бұл жолы тек дәм тату емес — тоқпақ жілік те жоқ, омыртқа да жоқ, сорпа да азайған. Біреу жепті!» — деп дабыл қағады.
Түлкі күдіктеніп, «төбесіне шығайық» дегенде, үшеуі көтеріліп, Жамандықты тауып алады да, бас салып жеп қояды.
Қорытынды
Жақсылықтың бағы
Жақсылық сабырмен тыңдап, ақылмен әрекет етті: шипаны тауып, қазынаны алып, еңбегімен дәулетке жетті, мұрат-мақсатына қонды.
Жамандықтың соры
Жамандық ашкөздікке еріп, берілген шартты бұзды; соның кесірінен өзі ит-құсқа жем болды.