Қазақша рефераттар

Өкпенің ошақты туберкулезі

Балалардағы туберкулез және ДОТС бағдарламасы

Туберкулез — микобактериялар шақыратын созылмалы жұқпалы ауру. Ауру ерте заманнан белгілі: арнайы егу жүргізілмеген, қоздырғышы анықталмаған кезеңдерде балалар арасында жиі таралып, өлім-жітім де жоғары болған.

Туберкулез әлеуметтік аурулар қатарына жатады: ол көбіне тұрмыс-тіршілігі нашар, көпбалалы отбасыларда, экономикалық жағдайы төмен және дамушы елдерде жиі кездеседі. Экономикалық дағдарыстар туберкулездің қайта күшеюіне ықпал етуі мүмкін.

Әлемдік ахуал

Әлемде жыл сайын туберкулезден шамамен 2 миллионға жуық адам қайтыс болады. Олардың ішінде әйелдер үлесі айтарлықтай жоғары.

Қауіп

ДДСҰ бағалауы бойынша, алдағы 20 жылда туберкулезбен қосымша 200 миллион адам ауырып, 70 миллион адам қайтыс болуы мүмкін.

Маңызы

Алдын алу мен емдеуде, әсіресе бақылаулы емді ұйымдастыруда орта буын медицина қызметкерлерінің рөлі өте маңызды.

Қоздырғышы және төзімділігі

Аурудың қоздырғышы — туберкулез микобактериялары (Кох таяқшалары). Оларды 1882 жылы Роберт Кох ашқан. Микобактериялар төмен температурада, кепкен күйінде де тіршілік қабілетін сақтайды; көптеген қышқылдарға, негіздерге және спиртке төзімді.

Жұғу жолдары және инфекция көзі

Таралу жолдары

  • Ауа-сілекей (тамшылы) жол.
  • Шаң-тозаң арқылы.
  • Тамақ арқылы.
  • Өте сирек: плацента арқылы (анадан ұрыққа).

Инфекция көзі

  • Ауру адам.
  • Ауру мал (кейбір жағдайларда).

Микобактериялар көбіне жоғарғы тыныс жолдарының және ас қорыту жүйесінің шырышты қабаты арқылы енеді.

Патогенез (қысқаша)

Кох таяқшалары организмге енгеннен кейін қан мен лимфаға өтіп, бактериемия кезеңін туындатуы мүмкін. Бұл кезең кейде 8 күннен 11 айға дейін клиникалық белгі бермей өтуі ықтимал.

Жіктелуі

1) Туберкулез интоксикациясы

  • Ерте туберкулез интоксикациясы
  • Кеш (созылмалы) туберкулез интоксикациясы

2) Тыныс алу ағзаларының туберкулезі

  • Біріншілік туберкулездік жиынтық
  • Өкпенің ошақты туберкулезі
  • Өкпенің инфильтративті туберкулезі
  • Туберкулездік бронхоаденит
  • Туберкулездік плеврит
  • Жоғарғы тыныс жолдарының туберкулезі

3) Басқа ағзалардың туберкулезі

  • Сүйек туберкулезі
  • Лимфа түйіндерінің туберкулезі
  • Туберкулездік менингит
  • Тері туберкулезі
  • Зәр шығару және жыныс ағзаларының туберкулезі

Клиникалық белгілері

Туберкулез интоксикациясы (ерте және кеш)

Ерте туберкулез интоксикациясы

  • Тез шаршағыштық, мазасыздық, ұйқының бұзылуы
  • Басының жиі ауыруы, тершеңдік
  • Салмақ қоспау
  • Субфебрильді температура
  • Манту сынамасы оң

Қан талдауында: лейкоцитоз, эозинофилия. Белгілер әдетте 1–4 айға созылады; дер кезінде анықталып, ем басталса, толық сауығуы мүмкін.

Кеш (созылмалы) туберкулез интоксикациясы

Ерте интоксикация белгілері туберкулез виражынан кейін 6–12 ай өткен соң да сақталса, созылмалы түріне ауысуы мүмкін. Екі түрде кездеседі:

  • Жеңіл түрі: жалпы жағдай айқын өзгермейді, кейде шаршағыштық, мазасыздық, төмен субфебрильді температура.
  • Ауыр түрі: интоксикация белгілері айқынырақ, шеткі лимфа түйіндері ұлғайып, қатаяды; көздің жиі ауыруы; кейде аяқ-қолда, санда қошқыл бөртпелер болуы мүмкін.

Қанда: лейкоцитоз, нейтрофилез, ЭТЖ жоғарылауы. Ұзақ әрі дұрыс ұйымдастырылған ем нәтижесінде сауығуы мүмкін.

Біріншілік туберкулездік жиынтық

Инфекция өкпе тінін зақымдап, туберкулездік қабыну ошағын (Гон ошағы) түзеді және өкпе қақпасының лимфа түйіндерін қамтуы мүмкін.

Негізгі белгілері

  • Алғашында 38–39°C қызба, кейін ұзақ субфебрильді температура
  • Сирек, құрғақ жөтел
  • Зақымдалған тұста перкуссияда дыбыстың тұйықталуы
  • Аускультацияда тыныстың әлсіреуі, сирек құрғақ сырылдар

Зертханалық және аспаптық деректер

  • Рентгенде: қабыну ошағы, лимфа түйіндерінің ұлғаюы; петрификаттар, кальцинаттар
  • Қанда: лейкоцитоз, лимфопения, эозинофилия, ЭТЖ 35–40 мм/сағ дейін
  • Манту сынамасы оң

Уақытында диагноз қойылмаса, плеврит, инфильтративті, кавернозды немесе милиарлы туберкулез сияқты асқынулар дамуы мүмкін.

Туберкулездік бронхоаденит

Балаларда ең жиі кездесетін түрі. Өкпе түбірі аймағындағы лимфа түйіндерінің қабынуымен сипатталады. Көбіне жоғары температура, интоксикация және жалпы жағдайдың нашарлауымен басталады.

Рентгендік тексерісте өкпе-бронх лимфа түйіндерінің ұлғайғаны көрінеді. Қабыну қайтқаннан кейін кальцинаттар қалуы мүмкін.

Өкпенің ошақты туберкулезі

Өкпенің бірнеше сегментінде диаметрі шамамен 1 см болатын қабыну ошақтарының пайда болуымен сипатталады. Клиникалық белгілері әлсіз болғандықтан, жиі флюорографиялық тексеріс кезінде анықталады.

Өкпенің инфильтративті туберкулезі

Өкпеде экссудативті қабыну өзгерістерімен (пневмонияға ұқсас) көрінеді. Тұмау тәрізді басталуы мүмкін болғандықтан, ажырату қиын. Диагнозды нақтылау үшін рентген зерттеу және Манту сынамасы маңызды.

Туберкулездік плеврит

Көбіне аллергияға бейім балаларда кездеседі. Басталуы жедел: 38–39°C қызба, кеуде мен бүйірдің шаншып ауыруы байқалады. Зақымдалған жақта кеуде қозғалысы шектеледі.

Перкуссияда толық тұйық дыбыс, аускультацияда тыныс дыбысы естілмеуі мүмкін. Рентгенограммада зақымдалған аймақта өкпе тіні анық көрінбей қалады.

Туберкулездік менингит

Барлық жастағы балаларда кездесуі мүмкін. Соңғы жылдары БЦЖ вакцинациясы бұл түрдің жиілігін төмендетті.

Клиникасы

  • Басының қатты ауыруы, себепсіз құсу
  • Бұлшықет тонусының жоғарылауы
  • Шыңғырып жылау, брадикардия
  • Менингеальды белгілер: желке бұлшықеттерінің тартылуы (Керниг–Брудзинский симптомдары)

Диагностикалық тіректер

  • Жұлын-ми сұйықтығын тексеру
  • Манту сынамасы

Жұлын-ми сұйықтығы

  • Белок: 0,66–2,0% дейін (норма 0,2–0,3%)
  • Лимфоцитті лейкоцитоз: 100–600 дейін

Диагностика

  • Мұқият анамнез жинау.
  • Клиникалық белгілерді бағалау.
  • Зертханалық зерттеулер: қан мен зәрдің жалпы анализдері.
  • Бактериологиялық тексерістер: қақырық, жұлын-ми сұйықтығы.
  • Сәулелік диагностика: рентгенография, рентгеноскопия, томография, флюорография.
  • Туберкулинодиагностика: Манту сынамасы.

Манту сынамасы: жүргізілуі және бағалануы

Манту сынамасы үшін туберкулин қолданылады. Препарат білектің ішкі бетінің ортаңғы бөлігіне тері ішіне арнайы туберкулин шприцімен 0,1 мл дозада енгізіледі. Дұрыс қойылғанда «лимон қабығы» тәрізді төмпешік (папула) пайда болады.

Оқу уақыты

Нәтиже 48–72 сағаттан кейін бағаланады. Мөлдір пластмасса сызғышпен папула (немесе қызару) диаметрі өлшенеді.

Нәтижелер

  • Теріс: тек ине ізі немесе папула 1 мм.
  • Күмәнді: папула 2–4 мм немесе папула жоқ, тек қызару.
  • Оң: папула 5 мм және одан жоғары.
  • Гиперергиялық: папула 17 мм-ден жоғары.

Вираж ұғымы

Туберкулез белгілері жоқ балада Манту сынамасы өмірінде алғаш рет оң болып шықса, бұл вираж деп аталады. Мұндай балалар диспансерлік есепке алынып, 3 ай бойы тубазид немесе изониазидпен химиопрофилактика алады. 1 жылдан кейін Манту қайта қойылады: теріс болса бақылаудан шығарылады, оң болса толық тексеріліп, диагноз нақтыланып ем тағайындалады.

Емдеу қағидаттары

Туберкулез емі кешенді түрде, үзіліссіз, сатылы және ұзақ мерзім жүргізілуі тиіс. Емнің алғашқы сатысы әдетте арнайы туберкулез диспансерінде өтеді.

Таза ауа

Емнің маңызды шарты — таза ауа. Баланы жыл мезгіліне қарамастан жеткілікті таза ауамен қамтамасыз ету қажет.

Күн тәртібі

Ауыр жағдайларда төсек режимі қажет. Ұйқы тыныш әрі жеткілікті ұзақ болуы тиіс.

Тамақтану

Жасына сай калориядан 15–20% жоғары, құнарлы, дәруменге бай және алуан түрлі ас ұсынылады. Қымыз бен шұбатты (дәстүрлі емдәм ретінде) қолдану тәжірибеде кездеседі.

Дәрілік ем

Негізгі препараттар

Тәжірибеде жиі қолданылатын негізгі 5 препарат: рифампицин, стрептомицин, пиразинамид, изониазид, этамбутол.

Қосымша қолдау

  • Дәрумендер
  • Қажет болса қан немесе плазма құю
  • Кортикостероидтар (көрсетілім бойынша)

ДОТС жоспарымен емдеу

ДОТС қағидаты — тікелей бақылаулы, қысқа мерзімде қарқынды және белсенді ем жүргізу. Микобактерия бөлінуі тоқтағанша ем диспансерде, кейін бактериялар толық жойылғанша амбулаториялық түрде жалғасады.

Қолданылатын қысқартулар

  • H — изониазид
  • R — рифампицин
  • Z — пиразинамид
  • S — стрептомицин
  • E — этамбутол

Дәрілердің жанама әсерлері және емді үзбеу қағидасы

Алғаш рет анықталған науқастардың шамамен 5–10%-ында жанама әсерлер болуы мүмкін: тәбеттің төмендеуі, жүрек айну, құсу, қышыну, іштің ауыруы, тері мен көздің сарғаюы, буындардың ауыруы, көрудің төмендеуі.

Маңызды

Жанама әсерді нақты бағаламай тұрып емді тоқтату қауіпті: бұл дәріге төзімді (мультирезистенттік) және созылмалы туберкулездің дамуына әкелуі мүмкін. Көп жағдайда жанама әсерлерді емді үзбей-ақ түзетуге болады.

Мультирезистенттік туберкулез

Бұл ең қауіпті түрлердің бірі: микобактериялар негізгі дәрілерге бейімделіп, емге көнбей қалуы мүмкін. Көбіне дұрыс ұйымдастырылмаған емнің нәтижесінде, әсіресе дәрі қабылдауды өз бетінше тоқтатқанда дамиды.

Мұндай жағдайда ем өте қиын әрі ұзаққа созылады (кемінде 18–21 ай). Сондықтан науқас, оның жақындары және емге қатысатын медицина қызметкерлері емді ешқашан үзбеу керегін қатаң ұстануы тиіс.

Ем нәтижесін бағалау және қайталанудың алдын алу

Ем барысында және ем соңында қақырық талдауларында туберкулез таяқшалары анықталмаса, ем нәтижелі деп есептеледі. Бұл жағдайда дәрігер толық сауығу туралы шешім қабылдайды, ал науқас қоғамдық ортада еркін жүре алады.

Дегенмен, кейбір адамдарда жағымсыз факторлар әсерінен (нашар тамақтану, жиі суық тию, қатты шаршау, алкогольге немесе есірткіге тәуелділік және т.б.) туберкулез қайталануы мүмкін. Егер жөтел қайта пайда болса, дереу дәрігерге қаралып, қақырықта микобактерия бар-жоғын тексерту қажет.

Арнайы алдын алу: БЦЖ вакцинасы

Арнайы алдын алу БЦЖ вакцинациясы арқылы жүргізіледі: бала туғаннан кейін 2–4 күндері перзентханада тері ішіне 0,05 мг (0,1 мл) егіледі. БЦЖ ревакцинациясы мектепке барған кезде, 1-сыныпта қыркүйек айында жүргізіледі.