Лимфоциттер
Лимфоциттер: таралуы, құрылысы және шығу тегі
Лимфоциттер — адам ағзасында ең кең таралған жасушалар топтарының бірі. Ересек адам ағзасында лимфоциттердің саны өте көп: шамамен әрбір оныншы жасуша лимфоцит болып есептеледі.
Барлық лимфоциттердің ортақ бастауы — көпқабілетті бағаналы жасушалар. Лимфоциттердің дамуының бастапқы кезеңі сүйек кемігінде өтеді, ал эмбрионалдық кезеңде бұл үдеріс сарыуыз қапшығы мен бауырда жүреді.
Морфологиялық сипаттамасы
- Диаметрі шамамен 7–9 мкм.
- Ядросы дөңгелек немесе сопақша, цитоплазмасы аз.
- Цитоплазмалық гранулалары өте аз болады.
Иммундық арнайылық қалай қалыптасады: рецепторлар және клондар
Иммундық жүйенің орталық мүшелерінде лимфоциттер қалыптасу барысында өздеріне тән даму сатыларынан өтеді. Бұл сатылардың ең маңыздысы — лимфоцит бетінде антигенді танитын рецепторлардың түзілуі.
Рецепторлар пайда болғаннан кейін клондар түзіледі (клон — бір жасушадан тараған ұрпақ). Клондар бір-бірінен рецепторлары арқылы ерекшеленеді: әрбір клон тек бір ғана антигендік ерекшелікті тануға бейімделген. Ал барлық клондардың жиынтығы ықтимал антигендердің өте кең спектрін тануды қамтамасыз етеді.
Сұрыптау: пайдалы клондарды сақтау, қауіптілерін жою
Клондар түзілгеннен кейін жасушалар мен олардың клондарында сұрыптау үдерістері жүреді. Бір жағынан, ағзаға қорғаныс қызметін атқаратын лимфоциттер сақталады. Екінші жағынан, аутореактивті (өз тіндеріне қауіпті) клондар жойылады. Нәтижесінде бөгде антигендерді тануға қабілетті лимфоциттер қалады.
Нәтижесі
Белгілі бір рецепторлары мен қызметі бар жетілген лимфоциттер шеткері лимфоидтық мүшелерге таралады.
Антигенмен кездеспеген лимфоциттердің «тыныштық» күйі
Антигенмен әсерлеспеген лимфоциттер тыныштық күйде болады: олар көбеймейді, белсенді заттар бөлмейді, метаболизмдік белсенділігі төмен деңгейде сақталады.
Қалыпты жағдайда толық пісіп-жетілу үшін сыртқы ортадан немесе ағзаның ішінде (патологиялық үдерістер нәтижесінде) пайда болатын антигендік ықпал қажет.
Антигенге тәуелді дифференциялану және эффектор жасушалар
Антигенді танып, антигенге тәуелді дифференцияланудың бірнеше кезеңінен өткен лимфоциттер берілген антигенге қарсы иммундық жауапты қамтамасыз ететін эффектор жасушаларға айналады. Бұл кезеңде антиденелердің түзілуі немесе цитотоксиндік серпілістер сияқты жауаптар іске қосылады.
Ф. Бернеттің клондық сұрыптау теориясы
Антидене арнайылығы лимфоциттер клонының пайда болуымен анықталады деген көзқарас Ф. Бернеттің иммунитеттің клондық сұрыптау теориясының негізін құрайды. Бұл теория иммунологияда ерекше орын алады және қазіргі молекулалық биология, биохимия мен молекулалық иммунология деректерімен үйлеседі.
Орталық аксиома
«Өзінікін өзгеден ажырату» — тіршіліктің басты шарты.
Төрт негізгі қағида
- Лимфоидтық жасушалар популяциясы өте көп.
- Лимфоидтық жасушалар популяциясы гетерогенді (әртүрлі арнайылықта).
- Аз мөлшердегі антиген сәйкес лимфоциттер клонының көбеюін, плазмоциттерге дифференциялануын және сол антигенге қарсы антидене өндірілуін ынталандырады.
- Көп мөлшердегі антиген иммундық жауапты шақырмауы мүмкін және сәйкес клондардың жойылуына әкеледі.
Клондық жауап қалай іске қосылады: «екі белгі» қағидасы
Клондық-сұрыптау теориясы бойынша ағзада антигенмен жанасқанға дейін әртүрлі арнайылықтағы лимфоциттердің үлкен жиынтығы болады. Белгілі бір антигендік ерекшелігі бар лимфоциттер клон түзеді, ал антиген бұл жүйеде негізінен таңдау факторы ретінде қызмет атқарады: сәйкес клонның бөлінуі мен қызметін күшейтеді.
1-белгі: тану
Ағзаға антиген түскенде оған ең алдымен бір клон жауап береді: рецептор антигендік детерминантпен жанасады. Осы кезде лимфоцит алғашқы — арнайы белгіні алады.
2-белгі: кооперация
Бірінші белгі жеткіліксіз. Лимфоцитке екінші — пролиферативтік-дифференциялаушы белгі қажет. Ол антигенді тану кезінде кооперацияға қатысатын басқа иммундық хабаршы жасушалардан, әсіресе Т-хелперлерден алынады.
Қорытынды кезең
Екі белгіні алғаннан кейін лимфоцит пролиферация мен дифференциялануға ұшырайды. Әдетте 5–7 күн ішінде берілген антигенге қарсы тиімді жауапты іске асыратын көптеген жетілген лимфоциттер қалыптасады. Бұл тізбекті оқиғалар антигенге тәуелді дифференцияланудың негізін құрайды және клондық сұрыптаудың көрінісі болып табылады.
Ескерту: бастапқы мәтінде В-лимфоциттің антигенге тәуелді дифференциялануы кезіндегі клондық сұрыптау үлгісі 1-суретте көрсетілетіні айтылады, алайда сурет бұл үзіндіде берілмеген.