ӘБУ НӘСІР ӘЛ- ФАРАБИ

Әбу Нәсір әл-Фараби: «Екінші ұстаз» және Отырардан басталған ілім жолы

Отырар (Фараб) ойшылдарының ішіндегі ең атақтысы, ең мәшһүрі — Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» («Әл-Мұғаллим ас-Сани»), «Шығыстың Аристотелі» атанған ұлы ғұлама Әбу Нәсір әл-Фараби. Оның толық аты-жөні — Әбу Нәсір Мұхаммад бин Мұхаммад бин Тархан бин Узлағ әл-Фараби. Яғни, өз аты — Әбу Нәсір Мұхаммад, бабасының есімі — Тархан, арғы атасы — Узлағ. Түрік оқымыстылары оның түркі текті екенін айқындау үшін ныспысына кейде «әт-түрки» сөзін қосып жазады.

Білім бастауы: Отырардан Бағдадқа дейін

Әл-Фараби алғашқы білімін Отырар медреселерінің бірінде алғанға ұқсайды. Көне деректерде Мәуреннаһрда балаларды қолөнер мен ғылымға баулу бес жасынан басталғаны айтылады. Ол кезеңде мұсылман дүниесінің рухани орталығы Месопотамия болғандықтан, жас Әбу Нәсірді ата-анасы Таяу және Орта Шығыс елдеріне сапарға дайындаған.

Тигр мен Евфрат алқабындағы Бағдад, сондай-ақ Басра мен Харран араб тілді мәдениеттің, жаратылыстану және қоғамдық-фәлсафалық ғылымдардың орталығына айналған еді. Ғылымға ынтық жандар халифаттың түкпір-түкпірінен осында ағылды. Білімін тереңдету үшін әл-Фараби де Бағдадқа бет алды.

Ұстаздары мен ғылыми ортасы

Әл-Фараби Бағдадқа келген кезеңде қалада Пуханна бин Хайлан, Әбу Бәкір бин Сираж секілді белгілі ғалымдар өмір сүрген. Ол медицина мен логиканы Пуханна бин Хайланнан, жаратылыстану ғылымдарын және грек тілін Әбу Бишр Маттадан үйренгені айтылады. Ал Әбу Бәкір бин Сиражға логиканы өзі үйретіп, одан астрономияны меңгергені жөнінде деректер бар.

Өзін-өзі жетілдіру мәдениеті: Аристотельді қайта-қайта оқу

Әл-Фараби — өздігінен оқып жетілген ғалым. Ол, ең алдымен, грек ойшылдарының мұрасын, соның ішінде ұстазы Аристотель еңбектерін ерекше ынтамен зерттеген. Ибн Халликанның дерегіне қарағанда, Әбу Нәсір Аристотельдің «Метафизикасын» қырық рет, «Жан туралы» еңбегін жүз рет, ал «Риторикасын» екі жүз рет оқып шыққан. Осындай ыждаһаттылығының арқасында ол Аристотельдің ғылыми мұрасын еркін игерді.

Қарапайым өмір салты және ғылымға берілгендік

Орта ғасырлық тарихшылар әл-Фарабиді қарапайым, қанағатшыл, жұпыны киінетін, той-думан мен даңғазадан бойын аулақ ұстайтын адам ретінде сипаттайды. Күндіз ол көбіне қала бағында күзетшілік қызмет атқарып, тапқан табысына шырақ сатып алып, түн бойы кітап оқығаны айтылады.

Әл-Фараби еңбектерінің ауқымы: логикадан музыкаға дейін

Әл-Фараби алғашында фәлсафашы ретінде танылды. Оның фәлсафалық еңбектерінің басым бөлігі грек ғалымдарының, әсіресе Аристотельдің мұрасын зерделеуге арналған. Ол Аристотельдің «Категориялар», «Бірінші және екінші Аналитика» секілді фәлсафалық-логикалық шығармаларына түсіндірмелер жазды.

• Фәлсафа және логика

  Ғылымның іргетасын қайта қарап, салаларды жеке пән ретінде танып-білу мәдениетін күшейтті; ұғымдардың мәні мен мазмұнын айқындауға ұмтылды.

• Әуез (музыка) теориясы

  Музыка туралы күрделі зерттеулер жүргізіп, әуез теориясын ғылыми тұрғыда талдады.

• Математика және астрономия

  Математикада жаңалықтар ашып, астрономия туралы кесек еңбектер қалдырды.

• Жаратылыстану

  Физика, медицина, химия, минералогия секілді салалар бойынша құнды тұжырымдар ұсынды.

Гуманистік ұстаным және ағартушылық идея

Әл-Фараби педагогика, психология, эстетика, акустика, астрономия мәселелерін терең зерттеп, мәдениет пен ғылымға мол үлес қосты. Ол парасаттылық пен ағартушылықты жақтаған гуманист ретінде халықтарды бейбіт өмірге, достыққа үндеп, білім мен ой тереңдігін жоғары бағалады.

Трактаттар мұрасы және қайтыс болуы туралы деректер

Деректерде әл-Фарабидің метафизика, тіл білімі, логика, жағрафия, этика және өзге де салаларды қамтитын жүз елуге тарта трактат жазғаны айтылады. Ол 950 жылы қайтыс болды.

Зерттелуі: аудармалар, қолжазбалар және алдағы міндет

1944 жылы Каирде әдебиетші ғалым Аббас Махмуд әл-Аккадтың (1889–1964) «Әл-Фарабиани» атты зерттеуі жарық көрді. Автор әл-Фарабидің фәлсафалық толғаныстарын талдай отырып, оның поэзиямен де айналысқанына арнайы тоқталады.

Әл-Фараби шығармаларының едәуір бөлігі әлі күнге араб тілінен толық аударылмай, жүйелі зерттелмей келеді. Астрономия, логика, әуез туралы еңбектері де терең талдауды қажет етеді. Оның көптеген туындылары әлем кітапханаларында сақтаулы күйінде қалып отыр. Демек, оларды іздестіру, ғылыми айналымға енгізу және халық игілігіне айналдыру — маңызды міндеттердің бірі.

Қазақстандағы фарабитану дәстүрі

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әл-Фараби мұрасын жан-жақты зерттеу кең өріс алды: Мәскеу, Алматы, Ташкент қалаларындағы шығыстанушы ғалымдар еңбектерді орыс, қазақ, өзбек тілдеріне аудару ісін қолға алды. Әл-Фарабидің фәлсафалық, математикалық, саяси-әлеуметтік, логикалық және поэзиялық мұралары осы тілдерде жарияланды.

1960-жылдардан бастап Қазақстанда әл-Фараби мұрасын жинау, бастыру, зерттеу жұмыстары жүйелі жүргізіле бастады. Ә. Марғұлан, А. Машанов, О. Жәутіков, А. Қасымжанов, А. Көбесов, Қ. Жарықпаев және өзге ғалымдардың бастамасымен 1968 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясы жанынан фарабитану тобы құрылды. Бұл ғылыми ұйымды кейін белгілі ғалым, профессор Мұқаш Борабаев басқарды; оның жетекшілігімен әл-Фарабидің мұрасын жинау, аудару және жариялау жұмыстары жалғасын тапты.

Университет, мұражай және ғылыми конференциялар

Қазақ мемлекеттік ұлттық университетіне әл-Фараби есімі беріліп, онда ұлы ғалымға арналған мұражай ұйымдастырылды. 1994 жылы осы оқу орнының ұйытқы болуымен әл-Фараби шығармашылығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция өтті. Университет аллеясында әл-Фарабиге ескерткіш орнатылды.