Менің әжем
Әженің орны: отбасының ұйытқысы
Әже — баланың әкесінің де, анасының да шешесін атайтын туыстық атау. Одан арғы буын үлкен әже немесе ұлы әже деп аталады. Қазақ отбасында әженің орны ерекше әрі қадірлі.
Әже қандай рөл атқарады?
- Отбасының ғана емес, тұтас әулеттің де ұйытқысы болады.
- Ағайын-туыстың бірлігін, татулығын сақтайтын сыйлы ана.
- Кейінгі жастарға, келіндерге бағыт-бағдар беретін тәрбиеші әрі ақылгөй.
Немерені бауырына салу дәстүрі
Қазақ қоғамында жас отау иелерінің тұңғыш баласын әжесі бауырына салу дәстүрі жиі кездеседі. Мұндайда бала ата-әженің кенжесі саналып, немерені әжесі бағып-қағып, тәрбиелейді. Әже мен немере арасындағы байланыс өте нәзік әрі берік.
Балажан қазақ үшін ата мен әже — жас сәбиге жай ғана ермек емес, ерекше тәрбиелік тұлға. Тарихта күллі елге ана болып танылған Айпара әже, Домалақ ене, Зере, Айғаным сынды аналардың бейнесі аңыз-әңгімелерде, әдеби шығармаларда кеңінен сомдалған.
Әже тәрбиесінің өзегі
Әже тәрбиесі арқылы бала жақсы мен жаманды ажыратып, үлкен мен кішіні тани бастайды. Мінез-құлық, тіл мәдениеті қалыптасып, бала үй шаруасына бейім, елгезек, тілалғыш, мейірімді болып өседі. Әженің алдын көрген балаға жұртшылық «тәрбиелі бала» деп баға береді.
Вербалды тәлім және ырым-тыйым
Әже өсиеті көбіне «оны істеме, мұны істе», «бүйтсең жаман, өйтсең жақсы» деген мазмұнда, ақыл-нақылға құрылған вербалды тәрбие түрінде беріледі. Бала әженің мейірімі мен жүрек жылуына бөлене жүріп, қазақы ортадағы моральдық-этикалық нормаларды және дәстүрлі ырым-тыйымдар жүйесін біртіндеп бойына сіңіреді.
Ата тәлімі: «көргенділік» мектебі
Әдетте жеті-тоғыз жастан кейін тұңғыш немере ұлдың тәрбиесі атасының қасына көбірек ауысады. Ал қыз немеренің негізгі тәрбиесі көбіне әженің қарамағында қала береді. Бұл кезеңдегі тәрбие атаға ілесіп жүріп, көрген-білгенін көңілге тоқумен өріледі.
Атасына ерген бала алыс жерлерді, ел жақсыларын, сыйлы ауылдарды көреді, жиын-тойға қатысады, көптің ішіндегі тәртіп пен сөздің мәнін ұғына бастайды. Атаның осындай «көзбен көріп, көңілге түйгізетін» тәлімінен өткен баланы жұрт «көргенді бала» дейді.
Қазақ даналығы: «Атың барда жер таны желіп жүріп, атаң барда ел таны еріп жүріп» — деп кеңес береді. Ел тану, жер тану — көргенділікке бастайтын жол.
Қазақтың дәстүрлі бала тәрбиесінде көргенділік — тәрбиенің ең жоғары формаларының бірі. Әже мен атадан тәлім алған немеренің рухани жағынан тәрбиелі, көргенді азамат болып жетілуінің іргесі осылай қаланады.
Ескертпе
Төмендегі «категориялар» тізімі бастапқы материалда техникалық бөлім ретінде берілген. Бұл жазбада ол мазмұндық бөлімге кірмейтіндіктен, негізгі мәтінге енгізілмеді.