Қызды ауылдың сыртынан, Қылаң еткен жиырма бес

Ақын, аса көрнекті композитор, өз дәуірінде алдына жан салмаған әнші — Үкілі Ыбырай. Оның «Үкілі Ыбырай» атануының себебін бабамыз «Өзім жайлы» атты өлеңінде өзі айтып кеткен:

Аралап талай елдің дәмін таттым,

Сұлудың асқақ әнмен бабын таптым.

Қалаған Сәмекеден қара қалпақ,

Қос буын шекесіне үкі тақтым.

Ақынның қара қалпағындағы қос буын үкі домбыраның қос буын үнімен үндескендей әсер беріп, сол айырым белгі ел есінде сақталып, «Үкілі Ыбырай» аты қалыптасты.

Зұлмат жылдар мен үзілген ғұмыр

Біржан сал, Ақан сері секілді өз заманының еркесі болып, әнімен де, сөзімен де ел ықыласына бөленгенімен, Үкілі Ыбырайдың өмірінің соңғы кезеңі ХХ ғасырдың 30-жылдары алып келген зұлматтың құрсауында өтті. Голощекиншіл «ұра да жық» белсенділердің асыра сілтеуі елді ашаршылыққа ұрындырды. Ұжымдастырудың зардабынан қазақтың жайлауында жаны, қыстауында қаны шықты.

1929–1932 жылдардағы алапат аштықты көзімен көрген ақын ел мұңын ашық айтып, «сұқ көзге» түсті. Ащы тілі шымбайға тиген ауыл белсенділері соңына шырақ алып түсті. 1933 жылы Қазақстанға Л. И. Мирзоян келіп, жағдай түзеле бастағанға дейін-ақ, 1932 жылы Үкілі Ыбырай «халық жауы» атанып, атылып кетті.

Тегі, туған жері және ел жадындағы әулет

Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы 1860 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданына қарасты №5 ауылда дүниеге келген. Кеңес кезеңінде бұл ауыл Өскен аталды. Болашақта бұл мекен Үкілі Ыбырай ауылы атанар деген үміт те айтылады.

Ақынның ата тегі — Жалғызтаудың бауырын жайлаған Жақсылық Қарауылынан шыққан Деріпсал Сәбденнен тарайды. Сәбден — Абылай ханның даңқты батыры әрі жақын серігі болған тұлға. Деріпсалдың Сандыбай, Маңдай, Әбіле атты үш ұлынан үлкен әулет өрбігені айтылады.

Әулет ішінде өнер сабақтастығы, мінез бен болмыс ұқсастығы ерекше аталады: «батыр тұлғалы, ірі денелі келеді» деген сипаттама беріледі. Автор өз көзімен көрген адамдарды атап, ұрпақ жадында сақталған кескін-келбет пен өнер қуатын суреттейді.

Дара дауыстың мойындалуы

Үкілі Ыбырайды сипаттағанда Сәкен Сейфуллин оның ән қуатын ерекше бағалап, «Гәкку», «Кідігай», «Қалдырған», «Маңмаңкер» секілді әндеріне тоқталады. Бұл баға — халық ішіндегі даңқтың әдеби ортада да мойындалғанын аңғартады.

Ел ішінде сақталған тағы бір әсерлі дерек: Біржан сал жас Ыбырайды тыңдап, Ақан серіге қарап оның болашағын биік бағалағаны айтылады. Кейін әдебиет зерттеушісі Е. Смайылов та: «Ыбырай — шын мәніндегі ұлы өнерпаз», — деп жазып кеткен.

Қуғын, сатқындықтың ізі және жоғалған мұра

Кеңес өкіметі орнығып, әсіресе кәмпеске мен ұжымдастыру ел тұрмысын күйреткен шақта, ақын шындықты жасырмай айтты. Ақыры 1932 жылдың 4 қарашасында қамауға алынды. Сол кезеңде НКВД-ге қолшоқпар болған туыстары туралы да ауыр дерек сөз болады.

Үкілі Ыбырай ұсталғаннан кейін ауыл ішіндегі адамдарға да «жау» таңбасы жабылып, үрей күшейді. Үлкен қызы Тұрғынды соғыс жылдары трудармияға әкеткені, шығармаларының отқа түскені айтылады. Алайда «алмас кездік қап түбінде жатпайды»: туған ел жүрегінде ақынның әні мен сөзі сақталды.

Авторлық дауы: ән мұрасының иесін айқындау

Мәтінде бірқатар әндердің авторлығы төңірегіндегі дауға нүкте қою қажеттігі айтылады. «Гәккуге» тиісушілерге тосқауыл қойылғаны, ал «Аңшының әні» туралы кей жерде оны Дәнеш Рақышевтікі деген жаңсақ пікір тарайтыны сыналады. Дәнештің өзі тірі кезінде мұндайға бармағаны да ескертіледі. Бұл мәселе жөнінде академик Сәбит Мұқановтың ашық пікір білдіргені атап өтіледі.

Автор Үкілі Ыбырайдың өлеңдері мен толғау-айтыстарын «Гәкку» атты кітап етіп шығарғанын (Астана, «Фолиант», 2005) айтады, бірақ бұл толық жинақ емес, әлі де ізденіс қажет деген ой айқын беріледі. Әндерге келгенде «ақиқатты орнықтыру» міндеті алға тартылады. Мәселен, «Сырғақтының» Ыбырайдікі екенін бала кезден білетіні және мұны Б. Ерзакович дәлелдегені айтылады.

Үкілі Ыбырай: әнші ғана емес, білімдар ақын

Үкілі Ыбырайдың шәкірті саналатын Молдахмет Тырбиұлының айтуынша, ол — алдына жан салмаған әнші ғана емес, қай сайысқа салсаң да дес бермейтін білімдар, тапқыр, суырыпсалма айтыс ақыны. Сонымен бірге араб, парсы тілдерінде оқи білген, зеректігімен ерекшеленгені сөз болады.

Хат танығаннан кейін қолына түскен кітапты жаттап алатындай қабілет көрсеткені, «Мұңлық-Зарлық», «Қыз Жібек», «Жүсіп пен Зылиха», «Сейфул Мәлік», «Мың бір түн» секілді жыр-дастандарды өз әуенімен айтып отырғаны — оның репертуар кеңдігін аңғартады. Кейде қара сырнаймен, кейде үкілі домбырамен орындап, поэзия желісіне қарай ән мақамын жатық үйлестіре білгені ерекше өнер ретінде бағаланады.

Дәстүр жалғастығы және орындаушылық мектеп

Үкілі Ыбырай өзіне үлгі болған Арыстан, Орынбай, Шал ақын, Сегіз сері, Тезекбай, Шөже, Нұркей, Біржан сал, Ақан сері, Мұстафа сияқты саңлақтардың әндері мен айтыстарын ел арасына тарата білгені аталады. Домбыра ұстағандағы әркімнің өз ырғағы, өз құлақ күйі барын көрсетіп, сол ерекшелікті бұзбай орындауға жетіктігі — шеберліктің бір қыры.

Жастық лирикасы мен өлеңге айналған дәурен

Үкілі Ыбырай — ауыз әдебиетінің ғана өкілі емес, суырыпсалма төкпелікпен қатар ойланып жазатын жазба ақын да. Оның алғашқы туындылары ғашықтық, әзіл-қалжың өрнегінде дәстүрлі лириканы байыта түскені айтылады. Жастар отырысындағы «Мәлике» сұлуға арнаған өлеңі де осы дәстүр аясында беріледі.

Бозбалаға бұл бір сын жеке-жеке,

Әркімнің қасындағы сәулесі ерке.

Бұйрығы ханзаданың екеу емес,

Жаныма келіп отыр, ей, Мәлике.

Ақын өзінің өнер жолына ерте бекінгенін де жинақы тілмен түйеді:

Ән салып сері болып талаптандым,

Ақылын тыңдау қайда барлық жанның.

Он үш жаста ән салып ел алдында,

Жолына түспей кеттім дүние-малдың.

«Жиырма бес» және поэтикалық өрістің кеңеюі

Өмір өрісіндегі жаңа белес іспетті «Жиырма бес» атты өлеңі де мәтінде кеңірек аталады. Бұл туындыдан ақындық қуаттың жастыққа сай жаңарып, бейнелеу тәсілінің биіктей бастағаны көрінеді:

Қызды ауылдың сыртынан,

Қылаң еткен жиырма бес.

Қызды көрсем қиқайып,

Құлай кеткен жиырма бес.

Суға келген жеңгейге,

Ұнай қалған жиырма бес.

Жеңге халің қалай деп,

Сұрай қалған жиырма бес.

Бесіктегі баладан,

Алғыс алған жиырма бес.

Төрде жатқан кемпірден,

Қарғыс алған жиырма бес...

Сәбит Мұқанов бағасы және «Қарақат көзді» феномені

Сәбит Мұқановтың Үкілі Ыбырай поэзиясына берген бағасы да ерекше келтіріледі. Ол «Қарақат көзді» өлеңі 50–60 жолға созылатынын, әр жолы «Қарақат көзді» деп басталатынын айтып, мұндай өлең қазіргі махаббат тақырыбындағы көп өлеңді «маңайына отырғызбайды» деп жазған. Бұл пікір — ақынның көркемдік қуаты мен ырғақтық шеберлігін танытатын айғақ ретінде ұсынылады.

Өлең–ән–орындау: табиғи иерархия

Мәтінде зерттеушілердің Үкілі Ыбырайды көбіне композитор ретінде ғана танып, ақындық мұрасына жеткілікті мән бермей келгені сыналады. Логикаға салсақ, алдымен өлең сөзі туады, содан кейін ән қалыптасады, ең соңында орындаушылық өнер келеді. Сондықтан Үкілі Ыбырайды қазақтың үлкен ақыны ретінде де қатарда тану қажеттігі ерекше атап көрсетіледі.

Фәлсафа, әлеуметтік сарын және кемел толғаныс

Ақынның жасы ұлғайған шақтағы өлеңдерінде өмір шындығын бояусыз айту айқынырақ сезіледі:

Сұм дүние, сумаңдаған сен бір қақпас,

Үйінде сені қуған үш күн жатпас.

Әлеуметтік сарындағы өлеңдері «аз сөзбен шексіз ұғым беретін» толғауларға теңестіріледі. Терең психологиялық иірімдері бар шумақтары да келтіріледі:

Шаш алмас өтпес пышақ қайрағанға,

Томар су суат бермес жайлағанға.

Талықсып қорғасындай денең балқыр,

Таңертең қара торғай сайрағанда.

Қызығың дүние — өткен күн,

Кейінгі қуып жеткен күн.

Байланбаған асаудай,

Сырт айналып тепкен күн.

Адамдық қасиет пен серіктестік өлшемін де ақылмен таразылайтыны айтылады:

Жолдас болсаң жақсымен,

Терең ойлы, ақылы кең.

Кішіпейіл, сыр шашпас,

Мінез, білім келсе тең.

Әндердің таралуы: дала кеңістігінен әлемге дейін

Үкілі Ыбырайдың әндерінің ішінде ең кең тарағаны — «Гәкку». Әннің Қытайда, Парижде, Ганноверде шырқалғаны туралы деректер айтылады. «Гәккуді» Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсында Күләш Байсейітова орындап, шартарапқа таратқаны — ұлттық музыка тарихындағы ірі белес ретінде еске алынады. Сондай-ақ бұл әнді Үкілі Ыбырайдың өз аузынан үйреніп, кейін асқақтата орындаған Иса Байзақовқа да ерекше алғыс білдіріледі.

Естелік пен парыз: белгісіз бейіт, белгісіз белгі

Мәтін соңында ауыр сұрақ қойылады: 150 жылдығы аталып отырған ақынның қайда жерленгені әлі белгісіз, ал атына лайық нақты белгілер жеткіліксіз. Автордың пайымы бойынша, Үкілі Ыбырай Қызылжарда атылған, ал өзге деректер ГПУ-дің көзбояушылық тәсілдері болуы мүмкін.

Солтүстік Қазақстанның даналар мен дараларға бай өлке екені айтылып, ұлыларды ұлағаттау дәстүрі бар жұрттың Үкілі Ыбырайға да лайықты назар аударатынына сенім білдіріледі.

Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы