Қазақша рефераттар

1696 - 1697 жылдары жоңғар қалмақтарымен шайқастары

Бөгенбай батыр: ерлік, қолбасшылық және мәмілегерлік мұрасы

Бөгенбай батыр (шамамен 1690–1778) — Қанжығалы руынан шыққан Ақшаұлы Бөгенбай, Жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресті ұйымдастырушылардың бірі, атақты батыр әрі ұлы қолбасшы. Оның есімі қазақ даласына ерлік пен елдік ұғымының рәмізіндей кең тарады.

Шыққан тегі — Орта жүздің Арғын тайпасының Қанжығалы руы. Бұл әулеттен елге ерлігімен танылған талай батыр шыққан.

Тегі мен тәрбиесі: батырлар әулетінің жалғасы

Атасы — Әлдеуік

Бөгенбайдың атасы Әлдеуік — Есім хан дәуіріндегі белгілі батырлардың бірі. Ғұмырының көбі ат үстіндегі жорықпен өтіп, Қатағанның Тұрсын ханымен соғыстағы ерен ерлігі үшін Түркістанға әмір болып тағайындалғаны айтылады.

Әкесі — Ақша батыр

Әкесі Әлдеуікұлы Ақша — жауына бет қаратпаған айтулы батыр, айбынды қолбасшы. Үмбетей жыраудың «Алатаудай Ақшадан асып тудың, Бөгенбай» деуі де Ақшаның даңқын айқындай түседі.

Ел қорғаған ер: алғашқы шайқастар және даңқтың көтерілуі

Халықтың Бөгенбайды айрықша ардақтап, есімін ғасырлар бойы сақтауы оның қолбасшылық қабілетімен және шешуші сәттерде тәуекелге бара білетін ерлігімен байланысты. Деректерде оның 28 жасында 30 мың қолды бастап, қазақ ауылдарына шабуыл жасап мазасын алған казак-орыстарға қарсы жорық ұйымдастырып, оларды Еділден әрі асыра қуғаны айтылады.

Бірлік дәстүрі

Бөгенбай Қабанбай, Олжабай, Жәнібек, Малайсары секілді әйгілі батырлармен тізе қосып, қазақ жері жоңғарлардан азат етілгенге дейін ел тәуелсіздігі үшін талай қанды айқастарға қатысты.

Тез шешім

Жағдайды дәл бағалап, қысқа уақытта нақты шешім қабылдауы.

Ұйымдастырушылық

Шабуылды шебер ұйымдастырып, қолдың бағытын дәл табуы.

Жауынгер рухы

Сарбаздардың еңсесін көтеріп, елдік мүддені алға қоюы.

Талқы соғысы және Аягөз бойындағы бітім

Талқы түбіндегі ұрыс

Шығыс Түркістанға келген қытай әскерімен болған әйгілі Талқы соғысында Бөгенбай бастаған жасақтар жауға ойсырата соққы беріп, оларды Үрімжіге дейін қуғаны айтылады.

Аягөз бойындағы келісім

Бөгенбайдың соңғы ірі жорықтарының бірі — Аягөз өзені бойындағы шайқас. Қазақ қолына төтеп бере алмаған жоңғарлар жеңілгенін мойындап, келісімге келуге мәжбүр болады. Осы жерде батыр қарсы жақтан «ақ аманат» алып, бұдан былай жауласпауға ант бергізеді.

Қолбасшы ғана емес: елшілік пен келіссөз мәдениеті

Бөгенбай батыр — белгілі бітімші, мәмілегер тұлға. Ол Абылай ханның Қытайға жіберген елшілігін басқарып, екі ел арасында бейбіт қарым-қатынастың орнығуына үлес қосты. XVIII ғасырдың 30–40-жылдары көрші елдермен келіссөз жүргізу ісіне де белсене араласып, Кіші жүзбен байланыс арқылы тұтқындағы сарбаздарды қайтару және Ресеймен ықтимал одақтың келешегін бағамдау сияқты мәселелерді назарда ұстады.

1710 жылғы Қарақұм құрылтайы

Бұл дәуірдің бір ерекшелігі — ел ішінен жиналған таңдаулы сарбаздарды халық арасында беделі зор батырлар басқарды. 1710 жылы Қарақұмдағы ұлы жиында Бөгенбайды бүкіл жұрттың қалауымен қазақ жасақтарының қолбасшысы етіп сайлағаны көрсетіледі.

Жорықтар хронологиясы: бес кезең

Бөгенбай батырдың әскери және қоғамдық қызметін мазмұндық тұрғыдан бес кезеңге бөлуге болады:

  1. 1696–1697

    Жоңғар-қалмақтармен алғашқы шайқастары.

  2. 1710

    Қарақұм құрылтайында бүкіл қазақ жасағының қолбасшысы болып сайлануы.

  3. 1723–1729

    Жаппай ауыр кезеңнен кейін сыртқы жауға қарсы тойтарыстарды ұйымдастыруы.

  4. 1731–1735

    Орта жүз бен Ресей арасындағы қарым-қатынасты ыңғайластыруға қатысуы.

  5. 1750–1760

    Алтай–Тарбағатай, Жетісу бағытындағы жорықтарды ұйымдастыруы.

Жыраулар жырлаған тұлға

Бөгенбайдың қалмақтармен және қытай әскерлерімен болған қиян-кескі шайқастарда көрсеткен ерлігі жорық жырауларының толғауларында өрнектеліп, халық жадында сақталды. Тәттіқара жыраудың: «Жігіттік, ерлікті айтсаң Бөгенбайды айт!» деген сөзі оның тарихи бейнесін айқындайды.

Несіпбек Айтовтың «Сардар» дастанынан үзінді

Қаһары қалың қолға татығандай,

Туар ма енді қайтып батыр ондай!?

Батырлық бабасынан желі тартқан,

Аруағын бүкіл қазақ шақырардай.

Арғында арғы түбі — Қанжығалы,

Естісе елең еткен ел құлағы.

Атысқа, шабысқа да бірдей мықты,

Аңдысқан ата жауы қан жылады.

Дегенге батыр өлді кім сенеді?

Көңілі қара тұман бүркенеді.

Қол бастар қаһармандар ортасында,

Орыны Бөгенбайдың бір төбе еді.

Емендей иілмеген есіл ердің

Ерлігі қанша жырла, таусылар ма?!

Соңғы сапар және мәңгілік құрмет

Тұлғалық болмысы

Бөгенбай — тек қана майдан адамы емес, елінің ертеңін ойлаған көреген жан. Батырлығымен қатар шешендігімен, ақылгөйлігімен, мейірбан мінезімен танылғаны айтылады. Бұл тұрғыдан оның Төле бимен пікірлес болғаны жөнінде деректер бар.

Жерленген жері

«Қанжығалы қарт Бөгенбай» атанып, дәурені жүріп тұрған шағында өмірден өтіп, сүйегі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерленген. Батырға көрсетілген құрметтің белгісі ретінде құлпытасы қойылғаны айтылады.

Әдебиеттер

  • Ақшаұлы Бөгенбай (1687–1775). Елтұтқа: Ел тарихының әйгілі тұлғалары. Астана, 2001. 126–127-бб.
  • Бөгенбай Ақшаұлы. Қазақстан: Ұлттық энциклопедия. Бас ред. Ә. Нысанбаев. Алматы, 1999. 394–395-бб.
  • Бөгенбай Ақшаұлы. Түркістан: Халықаралық энциклопедия. Бас ред. Ә. Нысанбаев. Алматы, 2000. 225–226-бб.
  • Бөгенбай батыр. Қазақтар: Көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық. Алматы, 1998. 2-том: Тарихи тұлғалар. 84-б.