Уәли би
Өмірі мен мәңгілік мекені
Уәли би Итенұлы 1798 жылы дүниеге келіп, 1881 жылы 83 жасында қайтыс болған. Оның сүйегі Қорқыт ата қорымына жерленген. Бейітінің бір бөлігі 1950 жылға дейін сақталып, кейін дария шайып, Сырдарияға құлап кеткен.
Назар аударатын дерек
Уәли бидің бейітінің сақталған бөлігі ХХ ғасырдың ортасына дейін жеткенімен, өзен арнасының өзгеруі тарихи орынға тікелей әсер еткен.
Шежіресі және ата тегі
Уәли бидің ата тегі былай тарайды: Байұлы – Алтын – Көзала – Ораз – Айдар – Тілеуке – Дербісәлі – Итен. Итеннен Құлты, Уәли, Жақсылық және Тәспенбет туған.
Көші-қон және Сыр бойына орнығуы
Орыс патшалығының қазақ жерін отарлау саясаты күшейген тұста көптеген ауылдар туған қонысынан ығысып, Жайық өзені бойына және Арқаға қарай қоныс аудара бастайды. Сол кезеңде Итен де Құлты мен Уәли атты ұлдарымен бірге қазіргі Ақтөбе өңіріне көшіп келеді.
Ағасы Құлты қайтыс болғаннан кейін, Уәли би өзіне қарасты ағайындарын Сыр бойына көшіруді ұйғарады. Осылайша Алтын руы Сыр өңіріндегі ағайындармен араласып, қыз алысып, құдандалы болып, байланысын бекіте түседі.
Өңірлік ықпал
Уәли би Сыр бойында ерекше сыйлы тұлға ретінде танылып, ел ішінде билік жүргізеді. Ол Алтын руынан шыққан Тобжан, Әлібай секілді қадірлі азаматтармен бірге ағайынның бірлігі мен татулығын сақтауға белсене қызмет етеді.
Күрес кезеңіндегі ұстанымы
Уәли би Кенесары хан бастаған халық көтерілісін қызу қолдаған. Осы ұстанымы үшін ол өзге билермен бірге Орынбор қаласына шақырылып, губернатор тарапынан қатаң ескерту алған.
Мұрасы және ұрпақ жалғастығы
Уәли бидің ұлдарының бірі Байзақ әке жолын қуып, ел ішінде билік айтқан. Сыр бойындағы «Байзақ тоғайы» деп аталатын жер атауы осы кісінің есімімен байланысты.