Мәлике қыз - Шоңның ұрпағы
«Кеудесі жақсылардың алтын сандық»
«Кеудесі жақсылардың алтын сандық» деген сөз бабалардан қалған. Бұл — рас. Жақында редакцияға Баянауыл ауданы, Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы ауылдан ардагер ұстаз Шолпан Әбілғазықызы Жақыпова келіп, осы өңірден өткен тарихи тұлғаларға қатысты көпшілік біле бермейтін деректер мен фотосуреттер жөнінде көрген-білгенін бөлісті. Соның ішінде ерекше әсер еткені — Сұлтанмахмұт Торайғыров сүйген қыз Мәлике Мұқтарқызы туралы әңгіме.
Негізгі дерек
Сұлтанмахмұт Торайғыров 28 жасқа қараған шағында, 1920 жылғы 21 мамырда дүниеден өтті. Туған жері — Баянауыл ауданының Торайғыр ауылы. Ақын сол ауылда жерленген.
Ескерткіш, кесене, мұражай: күтуге мұқтаж мұра
Ақынның басына белгітас қойылып, тоқсаныншы жылдардың басында кесенесі көтерілді. Бұл іске ұйытқы болған — әйгілі қаламгер Әбіш Кекілбаев. Торайғыр ауылында мұражай да бар. Алайда 3–4 жыл бұрын барғанымызда мұражай жүдеу күйде еді: сылағы түсіп, қабырға қаптамалары босап, қызметкерлер оны сыммен ілдәлдалап бекітіп қойған. Кейін кесенесі де күтусіз қалды деген сөзді жиі естиміз. Бұл — өкінішті, елдігімізге сын.
Шерхан Мұртаза айтқан «Бірі кем дүние» деген осы болар.
Фариза Оңғарсынованың сөзі
Сұлтанмахмұтты еске алғанда, өлеңдерін оқығанда жаным кәдімгідей құлазиды. Ел қамын ойлаған егденің сөзін айтқан жап-жас жігіттің ақылы мен ақындығына таңғаласың. Амал не, өмірдің қызығын көре алмады, жар да сүйе алмады, соңында ұрпағы да қалған жоқ, — деген еді Фариза Оңғарсынова ақынның мерейтойын ұйымдастыруға Павлодарға арнайы келгенінде. Ол Сұлтанмахмұтқа арнаған өлеңін «Сарыарқа самалына» ұсынып, жарияланған.
Мәлике Мұқтарқызы кім еді?
Шолпан Әбілғазықызы жеткізген ең маңызды деректің бірі — Сұлтанмахмұтқа қазақ ғұрпымен жастайынан атастырылған Мәлике қыздың тағдыры. Мәлике — өз заманының көзі ашық, оқыған, зиялы, мәдениетті, көркем мінезді қыздарының бірі болған. Қазақша да, орысша да білім алған, түрлі курстардан өткен. Баянауыл қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш оқытушылардың қатарында аталады.
Қызмет жолы
- 1920-жылдары мектепте мұғалім болды.
- Кейін Баянауылдағы партия-совет мектебінде ұстаздық етті.
Туыстық байланыс
Мәлике мен Сұлтанмахмұт туыстық жағынан төрт атадан қосылатын немалтай қарындас саналады. Соған қарамастан, әкелері құдаласып, екеуін атастырғаны айтылады.
Ақынның соңғы тілегі және кездесу
Ауыр науқастан айықпайтынын сезген ақын Мәликенің анасы Гүлзипа Жетпісбайқызына хабар беріп: «Мәликені маған жіберсін, көрейін», — деп өтініш айтқан. Әке-шешесінің рұқсатымен Мәлике Сұлтанмахмұтқа келеді. Екеуі ағалы-қарындастай табысып, мұңайып қоштасады. Бұл жайлы филология ғылымдарының кандидаты Ермек Өтебаевтың жазбаларында дерек бар.
Өлең жолдары (еске қалған сөз)
«Жар қимақ пен жан қимақ — бәрі бірдей.
Қидым, қидым, амал жоқ қимағанмен».
Мәликенің 12 жасында жазған өлеңі
Нәзік дауыс, әнге ұста, Разы шат тұрмысқа. Жұғымды мұндай бала жоқ, Бұл маңайда, бұл тұста. Асырауға көнеді, Деп көңілім сенеді. Қандай ұрық ексең де, Сөзсіз жеміс береді. Именетін кез келіп, Жаттығы жоқ адамға. Оқығанға кез келіп, Түсінсе еді заманға. Орыс, ноғай қыздары Қалар еді табанда.
Кейін ақын Мәликеге ашық көңілін білдіріп, «М...-ға», «Ақ сәуле» және басқа да өлеңдерін арнаған.
Шідерті жағасындағы түн: Ермек Өтебаев жазбасынан
Ермек Өтебаевтың жазуынша, Сұлтанмахмұт айлы кештерде Шідертінің жағасында серуендеуді ұнатқан. Бір түні ол кейіпсіз, ренішті, қайғылы халде болады — бұл жағдай Мәликеге байланысты еді. Туысы Шәйбайдың сұрағына ол: «Сен білмейсің, жан қимақ пен жар қимақ бірдей-ау өзі», — деп қысқа қайырған.
Ақынның шешімі
Ақын өз дертінен жазылмайтынына көзі жетіп, Мәликені алмауға бел байлағанын айтады. Оның ойынша, өзіне қосылса, Мәлике бақыт таппайды; айырылысса, ғұмыры қасіретке айналады. Сондықтан «ол бақытты болсын» деп, жүрекке ауыр шешім қабылдайды.
Нағима Мұқтарқызының естелігі
Мәликенің сіңлісі Нағима Мұқтарқызы да қос ғашықтың сезіміне куә болғанын айтады. Ол Сұлтанмахмұттың сырт келбеті, мінезі, сөйлеген сөзі, жөтелі, жинақылығы — бәрі көз алдында қалғанын жазады. 1919 жылдың жазында Мәликеге Сұлтанмахмұтқа құда түсіп, қалың малдың реті де берілгенін еске алады.
Нағиманың айтуынша, Сұлтанмахмұт қатаң жатқанда оған жиі барып жүрген — өзі. Ақынды жерлегенде де басы-қасында болған. Ал «қалыңдық» атанған Мәлике жұрт көзінен именіп, жерлеуге қатыса алмаған.
Сұлтанмахмұттың қазасы
28 жасқа қарағанда өкпе ауруынан қайтыс болды.
Мәликенің тағдыры
Мәлике де 1932 жылы 28 жасқа қарағанда, көкірек ауруынан өмірден өтті.
Омар Иманбаев және Баян есімді ұл
Нағиманың айтуынша, кейін Мәлике Жағыпар мен Кенжетайдың көмегімен Омар Иманбаевқа тұрмысқа шыққан. Омар — Сұлтанмахмұттың замандасы, бірге жүрген, оқыған, ауылдың есті азаматтарының бірі болса керек.
Мәлике мен Омардың өмірі, араларында бала болған-болмағаны жайлы сұраққа Шолпан Әбілғазықызы нақтырақ дерек береді: олардың Баян есімді ұлы болған. Омар көп жыл Қарағандыдағы Тау-кен техникумында оқытушы болып қызмет еткен. Шолпан Әбілғазықызының жастық шағындағы бір кездесуінде Омардың жары: «Қанша жыл өтсе де Мәликені ұмыта алмадың ғой», — деп айтқан сөзі көп нәрсені аңғартқандай.
Адам жадындағы із
Бұл естелік — жеке тағдырдың ғана емес, бір дәуірдің нәзік психологиясын, үнсіз өкінішін танытатын көрініс. Мәлике де, Омар да өз өмірін өздері қалаған арнаға бұра алмады. Ал Сұлтанмахмұттың махаббаты — жастықтың отты сезімі ғана емес, адамдық жауапкершіліктің ауыр салмағын арқалаған шешім.
Сұлтанмахмұт мұрасы: қысқа ғұмыр, мәңгілік сөз
ХХ ғасырдағы реалист ақын, ғылымның әр алуан саласынан хабары бар, өз бетінше көп оқып, үздіксіз ізденген Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Адасқан өмір», «Кім жазықты?», «Кедей», «Қамар сұлу» поэмалары мен асқақ қиялға бастайтын лирикасы оны қазақ әдебиетінің ірі өкіліне айналдырды. Ол — ұлттық мәдениеттің көрнекті қайраткері, ХХ ғасыр басындағы қазақ өмірінің шежірешісі.
Өмірі қысқа, тағдыры ауыр болғанымен, шығармашылығы халықпен бірге жасап келеді.
Ақын өлген жоқ.