Шынжырлы тұқым - батыршылдыққа қатысты атау

Шынжырлы тұқым — батырлыққа қатысты ұғым. Жаугершілік заманда батырлар үшін әскери өнер ата кәсіп саналып, әкеден балаға мұра болып отырған. Батырлар әулетінде дүниеге келген бала жастайынан ел қорғау ісіне араласып, соғыс өнерін меңгеруге міндетті болған.

Ұғымның мәні

Қазақ дәстүрінде батырлықтың ұрпақтан-ұрпаққа жалғасуын «шынжырлы тұқым» деп атаған. Бұл — ерлік жолы бір әулеттің ішінде үзілмей, жалғасып отырады деген түсінік.

Ал батырлар әулетінде ата кәсіптің үзілмей сақталуын «шынжыры үзілмеу» деп бейнелеп айтқан. Жаугершілік кезеңде мұндай әулет үшін ата жолын жалғастырмау масқаралық саналған.

Эпос пен тарихтағы көрінісі

Батырлық жырларда Ер Қосай, Ер Тарғын, Қобыланды сынды кейіпкерлердің әулеттік батырлар екені жиі айтылады. Сол сияқты тарихи кезеңдерде де бір әулеттен бірнеше буын бойы батыр шыққан тұлғалар белгілі.

Мысалы, XVII–XVIII ғасырларда — Райымбек, Бөгенбай, Қабанбай; XIX ғасырда — Исатай, Жанқожа; XX ғасырда — Амангелді және өзге де батырлар ел жадында сақталған. Халық танымында мұндай жалғастық — шынжырлы тұқымның айқын белгісі.

Тілдегі тұрақты тіркестер

Ауыз әдебиетінде «шынжырлы тұқым», «шынжырлы ер», «шынжырлы туған», «шынжыры үзілмеген» секілді тіркестердің жиі кездесуі — бұл ұғымның қалыптасқан, тұрақты түсінік болғанының дәлелі.

Қазақ тіліндегі «шынжыр балақ, шұбар төс» тіркесі XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында ірі байларға қатысты айтылғанымен, оның түп-төркіні ертеректе атағы шыққан батырлар әулетіне байланысты пайда болған деген түсінік те кездеседі.

Қорытынды ой