Маңқыстау қиын мәселе
Ол уақытта Маңқыстауға барғысы келгендерге басшылар қарсы болмайтын. Тіпті жұмыстан босату жөнінде нұсқау да бар еді. Соған қарамастан менің жолым оңай болған жоқ.
Оруджев бастаған ғалымдар құрамында жүріп, Маңқыстау мұнайының бүгіні мен болашағын көзімен көрген сапар маған ерекше әсер қалдырды. Оруджев пен Есенов секілді әйгілі геологтардың өзара пікір алмасуын тыңдап отырып, қазыналы түбекте атқарылар үлкен істер көз алдыма еріксіз елестейтін.
АН-2 ұшағымен Гурьевке қайтып келе жатып, сол әсерлерді таразылай келе тәуекелге бел байлағандай болдым: ендігі бағытым — қазыналы өңірдің өркендеу ісіне мықтап араласу.
Өтініш және суық жауап
Гурьевке келе облыстық партия комитетінің бірінші хатшысына арыз жаздым: «Мені Маңқыстау түбегіндегі экспедиция жұмысына жіберуіңізді сұраймын. Өз мамандығыма орай орналассам болғаны, партия сенімін адал ақтаймын…»
Өтінішімді оқып отырып, хатшының өңі өзгере қалды. Сосын жүзіме тіке қарап: «Коммунистер жұмысты сұрап алмайды. Керек кезінде өзіміз жібереміз» — деді.
Мен мұнай іздестіру жөніндегі мамандығымды алға тартып, еңбек майданының алдыңғы шебінде болғым келетінін айттым. Бірақ шешім кейінге қалдырылды. Хатшы қабақ ашпастан, «бара бер» дегендей ишарат білдірді. Әңгіменің әрі қарай жалғасуының пайдасы жоқ екенін сезіп, бөгелмей шығып кеттім.
Сонда да өз шешімімнен қайтпадым. Қалай да «үлкен мұнайға» ең алдымен баруға бекіндім. Бірақ қызмет ыңғайы мен жеке мақсаттың әрдайым үйлесе бермейтіні — заңды нәрсе. Басшы органдардың ұйғарымын күту де керек. Партиялық тәртіп бәрімізге ортақ: жұмыс мүддесі жеке мақсаттан әр кез жоғары тұрады.
«Мұнай небәрі 2 пайыз» деген ескерту
Сол кездері Гурьев, Орал, Ақтөбе облыстарын біріктіретін Батыс Қазақстан өлкесі құрылып жатқан. Әкімшілік жүйе өзгеріп, шаруаның салмағы басқа бағыттарға ауысты: ауыр өнеркәсіптің өзге салалары, ауыл шаруашылығы, тың астығын жинау сияқты күнделікті қауырт мәселелер алға шықты. Мұнайды тіпті ұмыта бастағандай едік.
Жоспарға қатысты сөз
Мұнай жөніндегі жұмыс жоспарын кеңейтіп бекітуге барғанымда, өлке хатшысы бірер рет ескерту жасады. Соңғысында ашулана: «Мұнай өлкенің ауыр өнеркәсіп өнімдерінің 2 пайызын ғана құрайды. Әр нәрсені салмағына қарай жоспарлау керек. Егер жылына 10–15 миллион тонна мұнай өндірілсе, біз де мән береміз. Сондықтан бұл жоспардың қажеті не?» — деді.
Мен болашақтың үлкен екенін дәлелдеуге тырыстым: «Осы бастан көтеріңкі жоспармен жұмыс істеуге үйренбесек, 10–15 миллион тонна мұнайға ешқашан жете алмаймыз» — дедім. Ғалымдармен кездесуімді, Маңқыстау мұнайына қатысты ойымды түгел айтып шықтым.
Ұсыныс: Маңқыстауда партком құру
Хатшы сөз соңында тосын ұсыныс тастады: «Қазақстан Орталық партия комитеті Маңқыстаудан партком құруды ұйғарып отыр. Соған барасың ба?»
Мұндай жауапты жұмысқа бірден тәуекел ету оңай емес еді. Мен өндіріс жұмысына тікелей барғым келетінін айттым. Бірақ жауап қысқа болды: «Қажет болғанда өзіміз айтамыз. Әзірге барамын десең — осыған бар». Ақыры келістім. Өндіріске тікелей кірмесем де, аңсаған Маңқыстау мұнайының басы-қасында болатыныма қуандым.
Алматыға шақырған кеңес және өз ұстанымым
Қуанып келе жатқанда Алматыдан іссапармен Ақтөбеге келген бір танысыма тап болдым. Көптен көріспегенбіз, шұрқыраса кеттік. Ол мені Алматыға ауысуға үгіттеді: қала жайлы, балалар өсіп келеді, «далада жүрдіңдер, жетер енді» дегендей сөздер айтты.
Менің түсінігім басқа еді: мұнайшының өмірі — мұнайлы өңір. Алматы мұнайшы үшін әсем астана, демалыс орны ретінде қадірлі. Ал мұнайдан тыс жүрген мұнайшы — суынан айырылған балықтай, даласынан айырылған киіктей.
Кейбір құрдастарымыз институт бітірген соң әртүрлі сылтаумен Мәскеуде қалып қойды. Өндірістің иісін сезбесе де, кеңседе отырып қағаз жазады; ешкім олардан нақты жоспар сұрамайды, қатты сынамайды. Жайлы өмір. Ал маған мұнайлы түбек бәрінен қымбат көрінді.
Танысым менің ойымды естігенде таңданды. Бір сәтте-ақ екеуміздің «екі тілде» сөйлейтініміз, енді бір-бірімізді онша түсіне бермейтініміз байқалды. Солай қоштасып кете бердім.
Отбасылық шешім: бірге көшу
Үйге келіп, жаңа жұмысқа ауысатынымды айтып, отбасымызбен ақылдастым. Маңқыстауда отын мен су тапшылығы, жолдың жоқтығы, тұрғын үйдің нашарлығы бар екенін ескертіп: «Қала қалпына келгенше осында тұра тұрғандарың жөн болар» — дедім.
Әкемнің жауабы
Әкем бұл ұсынысты қабылдамады: «Сенен бөлініп қалып жұтқан таза ауадан, қасыңда отырып жұтқан шаң артық. Маңқыстау — ата-бабаң мекен еткен жер. Біржола көшіп барамыз» — деді.
Үй ішінің қалғаны да әкемді жақтады. Жалпы мұнайшылардың отбасы көшпелі өмірге үйренген: жаңа алаң іздеу, шағын кәсіпшіліктен ірі өндіріске көшу — жиі кездесетін жағдай. Сондықтан «қалай барамыз?» деп қабақ шытқан ешкім болмады.
Маңқыстауға жол: су, ұшақ, уақытша қоныстар
Ол кезде Маңқыстауға көбіне әуе жолымен ғана жететінбіз: шағын АН-2, ЛИ-2 ұшақтары қатынайтын. Ақтау, Ералиев, Жетібай, Өзен поселкелерінде үлкен ұшақ қонатындай әуежай жоқ еді. Өндірістік жүктер теңіз арқылы, ал шұғыл заттар ұшақпен жеткізілетін.
Су мәселесі
Ақтауда теңіз суын тұщытатын қондырғы іске қосылып, Ақтау мен Ералиев халқы суды содан алатын. Екі аралық шамамен 70 шақырым: күн сайын 20–30 су таситын машина тоқтаусыз қатынайтын.
Құдыққа тәуелділік
Жетібай мен Өзен ауыз суды 50–60 шақырым жердегі Борлы, Жарма құдықтарынан тартатын. Бәріне құдықтан су шығаратын вакуум машиналары ауадай қажет еді.
1963 жылдың көктемі: табиғат та жәрдемдескендей
1963 жылдың мамырында Ақтөбеден Гурьев арқылы Каспий жағасындағы шағын Ералиев поселкесіне келіп түскенімде, Маңқыстаудың көктемі мүлде бөлек көрінді. Қыс қарлы, көктем жауын-шашынды болып, дала бұрын-соңды болмағандай құлпырып тұр екен. Жер ылғалды болғандықтан шаң да жоқ. Жолдар дегдіп, көлікке ыңғайланып қалыпты. Мұндай қолайлы ауа райы жұмысты жеңілдеткені анық.
Республика тарапынан көмектің де үзілмегені байқалды: геология министрі техника мен материалды кідіріссіз жіберіп отырған. Бірақ соған қарамастан трест жұмысы тым нашар болып шықты.
Алғашқы танысуда ашылған кемшіліктер
- Бұрғылау жоспары небәрі 65% орындалған.
- Технологиялық және еңбек тәртібі төмендеп, авария саны көбейген.
- Келген техниканың пайдалануы нашар, күтімсіз; әр жерде шашылып жатыр.
- Саяси-тәрбие жұмыстары босаңсыған.
- Басшылық кадрлары шашыраңқы әрі қиын шаруашылықты толық игеріп үлгермеген.
Парткомның құрылуы және тәртіпті күшейту
Кемшіліктерді тез арада түзету үшін өлкелік партия комитетінен көмек сұрауға тура келді. Өлкелік партия комитетінің хатшысы Есеновтің басшылығымен бастауыш партия ұйымдарының біріккен жиналысы өтіп, партком құрамы бекітілді. Оның қатарына басшылармен бірге өндіріс озаттары да кірді.
Партком жұмысын ең әуелі бастауыш ұйымдардың рөлін көтеруден, партиялық тәртіпті нығайтудан бастады. Тәжірибелі адамдар жіберіліп, нақты жауапкершілік бекітілді: Өзенде — Мұстафа Өтегенов, Жетібайда — Базарғали Есмурзин, Ералиевте — Иван Филиппович Титков ұйымдастыруды қолға алды.
Жұмыстың күн тәртібі
Трест басшылығын күшейту үшін партия комитеті мен басқарманың біріккен мәжілісі әр он күн сайын шақырылып тұрды. Онда қорытынды талқыланып, әр шаруашылыққа баға берілді: жетістік те, кемшілік те назардан тыс қалмайтын.
Партия қатарына өту мәселесіне де көңіл бөлінді: бір жылдың ішінде мүшелік екі еседен астам өсті. Комсомол мен кәсіподақ жұмысы жанданды. Поселкелердегі халық саны артып, әлеуметтік құрылымдар — совет, милиция органдары, ауруханалар, байланыс жүйелері — біртіндеп қалыптаса бастады.
Министр Есеновтің нақты басшылығы
Барлаушылардың ірі нәтижеге жетуіне республика геология министрлігінің нақты басшылығы кең жол ашты. Сол кездегі министр Шахмардан Есенов Маңқыстау мұнайын игеруге тікелей жетекшілік етті: кейде айлап жатып бұрғылау мен скважинаны сынау жұмыстарын өз қолымен қалыпқа түсіріп кететін. Алматыдан парткомға күніне бірнеше рет телефон соғатын кездері де болды.
Қарапайым жақындық
Бір күні Шәкең Жетібайға ұшақпен келіп, машина күтпей, әуежайдан экспедицияға жаяу тартты. Экспедиция бастығы Халел Өзбекқалиев мастерлермен жиын өткізіп отыр екен. Министр кіріп амандасқан соң, Халел жиналысын жалғастыра бергенде, Шәкең әзілдеп: «Баяғыда министрдің келуі бөлек оқиға еді. Қазір министрдің салмағы азайды ма, әлде экспедиция басшылары елемей кетті ме — қарсы алып қана қоймай, машинасын да жібермейді» — деп күлді.
Министрлік пен бұрғылау басындағы адамдар арасындағы мұндай жақын қарым-қатынасты мен алғаш рет дәл осы Маңқыстаудан көрдім.
Жаңалық үстіне жаңалық: мұнай алаңдары ашылады
Уақыт өткен сайын түбектің құпиясы ашыла берді. Әңгіме түйіні — от дариясы, мұнай. Жер астына дендеген бұрғылар жаңалық үстіне жаңалық әкелді: жазға қарай Бармақов бригадасы Қараман-ата түбінен мұнай шығарып, Қарамандыбас аталған алаңды ашты. Өзендіктер Шопан-ата маңындағы Өзен алаңын пайдалануға тапсырды.
Меңіреу даланың сан ғасыр бауырына басқан байлығы енді халық игілігіне қызмет ете бастады. Ал алғашқы нәтижелер байқалған сәттен-ақ үлкен мұнайды меңгерумен қатар, ел қондыру, қалалық тірлік орнату міндеті алға шықты.
Ең үлкен түйін: тұрғын үй
Қиындықтың ең үлкені — баспана. Трест қарауында уақытша үй салатын жалғыз құрылыс ұйымы ғана бар, ал бұл ұйым қазіргі қажеттіліктің өзін толық өтеуге қауқарсыз еді. Партком мәжілісінде мәселе шұғыл қаралып, жедел шаралар қабылданды.
Құрамалы үйлер
Әр поселкеде ондаған құрамалы ағаш үйлер салына бастады.
Уақытша қоныстар
Жергілікті жұрт киіз үй тігіп, уақытша баспанамен де орналасты. Жүздеген вагон қаз-қатар қойылып, қонысқа айналды.
Өндірістік шешімдер
Ералиевте теңіз жағалауына әрқайсысы 200 орындық жүзбелі балық зауыттары орнатылып, онда мыңға жуық жұмысшы тұрды.
Бұлардың бәрі барлаушылар үшін уақытша шаралар еді: бүгін мында, ертең онда жүретін көш-қонның адамы. Дегенмен уақытша қоныстардың өзінде тіршілік түзеліп, керек-жарақ орныға бастады.
Титковтың хаты: «Ең ауыр учаскені беріңіз»
Дәл осы тұста маған бір хат келді:
«Қымбатты Рахмет Өтесинович! Мен сізді Ақтөбеден білемін. Қазір осындағы бір құрылыс мекемесін басқарамын. Тұрмыс жағдайым жақсы, бірақ қиындыққа үйренген басым мұнда зерігіп жүр. Маңқыстаудың даңқы бізге де жетті. Үлкен еңбекке араласқым келеді. Ең ауыр учаскеңізді беріңіз. Мамандығым — құрылыс инженері. Коммунистік сәлеммен, отставкадағы полковник, Совет Одағының Батыры — И.Ф. Титков»
Көктен іздегеніміз жерден табылғандай болды. Маңқыстау үшін дәл керек маманның өзі өтініш айтып отыр. Дереу шақырту жібердік.
Титковпен танысу: мінез және еңбек
Көп ұзамай Титков Маңқыстауға жетті. Орта бойлы, кесек денелі, дөңгелек жүзді, егде кісі. Өткір көзінен, тікірейе біткен шашынан жігер мен қайрат сезіледі. Егде тартса да қимылы ширақ, сөзге сараң, тыңдауға ұқыпты — нағыз іскер адам.
Ол соғысқа дейін орталық Ресей облыстарында партия комитеттерінің құрылыс бөлімдерін басқарған, кейін КПСС Орталық Комитетінде нұсқаушы болған. Соғыс басталар алдында Белоруссияда құрылыс министрінің орынбасары қызметіне ауысып, сол жерде майданға кірген. Жау тылында партизан құрамасын басқарған ерлігі үшін орден-медальдар алып, Совет Одағының Батыры атанған. Соғыстан кейін де қарап отырмай, мамандығы бойынша еңбек етіп жүріпті. Естеліктерін кітап қылып шығарған, қазір де жазуын жалғастырып жүрген көрінеді.
Құрылысқа серпін: алғашқы нәтижелер
Титков бірден іске кірісті: трестің құрылыс бөліміне басшылық етті. Аз күнде-ақ жұмысты түзейтін нақты шараларды қолға алды. Қысқа мерзім ішінде құрамалы үйлерден қалашықтар бой көтерді, тас үйлер көбейді. Ералиевте құрылысқа қажет тас өндіретін карьер ашылды. Екі-үш айдың ішінде трест басқармасы жаңа кеңсеге көшті.
«Қоғамдық тәртіпті қолға алайын»
Бір күні Титков парткомға келіп: «Құрылыс бір қалыпқа түсіп келеді. Уақытым да жеткілікті. Маған жұмыстан кейін айналысатын партиялық тапсырма беріңіз» — деді.
Мен оның негізгі жұмысына салмақ түсіріп алам ба деп ойландым. Бірақ ол мәселені өзі нақты көріп келген екен: «Қоғамдық тәртіп нашарлап барады. Ерікті халық жасақшыларын басқарайын. Кешке көшеде тәртіпсіздік бар, жастар арасында арақ ішушілік кездеседі, клубқа мас болып келетіндер де болады. Мұны мықтап қолға алмасақ, жас жұмысшыларды бұзып аламыз» — деді.
Бұл өтінішті қуана қабылдадым. Қоғамдық тәртіп мәселесі күн тәртібімізден түспей тұрған. Титковтай тәжірибелі, беделді аға буынның қолұшын беруі істі нәтижелі ететіні анық еді.