Қалмақ жері

Ардақты оқушы! Алатаудың асқар асуынан арғы бетке ассаң, алдыңнан аңғары ұлы өзен кезігеді. Аңғардың екі жағын қап-қара үңгір мен меңіреу құз қоршап тұрады. Құздың аспанға өрлеген басында ақшонақ шоқылар мен мәңгі мұз жатады. Өзен арнасы — тамылжыған тоғай. Балақ-балағы, түбек-түбегі жыныс, жақпар-жақпар жартасқа көзің сүрінеді.

Сол жақпарларға үңіле қарасаң, көрінгеннің бәрі тұтас тас емес: бірсыпырасы — жанды тастар. Арбақай мүйіз арқарлар, тоң мойын құлжалар, тағылығы шектен асқан асау тауешкілер мен таутекелер, тарлан тасты тарғыл шұбарлап безеген сулар көзге шалынады. Осы көрікті табиғаттың ортасында асау ағынның у-шуына құлағың тосаңсып қалады. Бұл — Алатаудың атақты өзені Бұратара.

Сол құлдыр шұнақ шоқының зындан құзынан бір жіптей жіңішке, жалғыз аяқ жол созылып жатады. Айдар кезеңінің астынан су ағып, осы соқпақ алатаңдақтанып көрінеді. Түсер «жәһаннам» — осы.

Ақыры төмен сырғи бересің: тасқа таянасың, жарға сүйенесің, бұтаға жармасасың. Құлай-құлай табанға түсесің. Түскен жеріңдегі жыраңқайдан ішің су ете түседі: алдыңда аң ба, адам ба — аң-таң боласың.

Ғажайып сұмдық көресің: керегесі жоқ уық, туырлығы жоқ түндік. Боз шұбар, бөрте қойтастай бұғынып, жерді құшақтап жатқан жартылай үйлер. Үзігі қылан боз үй де, құнары жоқ қара лашық та жермен-жексен. Батпаққа түскен сиырдай, белуарынан үйлер қара жерге батқан.

Жүздері солыңқы, қабақтары салыңқы, еңсесі түскен, жігері құм, үрейі ұшқан адамдар көрінеді. Бұл — адамның ауылы емес, Алатаудың аң өмірі алдыңа келгендей.

Анау мұзды шоқының төбесінен күн асып, өзен алабын күңгірт көлеңке басады. Ең шеткі жылтыраған отқа жетесің: үш тастан ошақ, жарық берменнен қазан көресің. Жарық берменді жаппай жауып, қара құманға қайың қабығын қайнатып отырған тұтқыштай қара қатын отырады. Қасында қара пұшық, қарынсау баласы: «Апа, нан! Ы-на-а-н! Апа, нан!» — деп шешесінің жыртық кимешегін жұлқылап тұрады.

Сол сәтте-ақ аспан қабағын жауып, қара тұман түседі. Сілбісі сіркіреп, күні күркіреп, зәрлі жел ұйтқиды. Үсті-басың су болады: қойыннан жел жорғалап, мойыннан су сорғалап, ықтасын іздейсің.

Үш уықтың басын буған құрым туырлықтың есігін қара жеңгей ашады. Үңгірге кірген аюдай төрттағандап төрге жылжисың. Кеудең көтерілмейді. Өбектеп отырсаң да, өзіңнің қайда екеніңді айыра алмайсың: нажағай ма, сатырлаған жауын ба, дүрілдеген дауыл ма — айналаң күңіренген дыбыс, шулаған дауыс.

Алдыңа ала дорбадан дастарқан жайылады. Жарық берменде піскен қарала жаппай (табтама) жарып-туралады. Жамаулы кесе, кетік тостағандар шығарылып, қара құманның алдына қойылады. Ащылауыт, жауынның ізіне тұрған судай қайың жапырағының шайы құйылады.

Үй ішіндегі жан иесін бір-бірлеп шолып шығасың. Қап көйлектің омырауынан қара торсықты сорып отырған қара сатпақ баланың жағы сембей-ақ қойды. Үй иесі екенін отырысымен-ақ аңғартқан, омырауы есіктей жүндес төсті, құз қабақты, тұйғын тұмсықты тас қара жігіт бар — алдындағы қара күйеқап алжапқышынан қазаншы екені білінеді.

Оң жақта тұқыраңдап отырып, тымыраңдап сөйлеп, туралған жаппайды қағып отырған сарсақал көрінеді. «Ащы жоқ, тұз жоқ, ақ інгендер өркешін босатып жүдеп барады» дегенінен оның түйеші екенін аңғарасың.

Алакөлеңкеде Алатаудың құзындай біреу көлеңделеніп отырады. Түсін түбегейлі көруге жас аршаның түтіні бөгет. Тек бураның санындай шалбарлы қос тізенің үстінде көлденең ұсталған тобылғы сапты жуан қамшы көзге түседі: «Зәуде жылқышы болар» дейсің.

Қойшыға «ішпеймін, сен іш» деп күңк етеді. Қойшыға бұрылсаң, екі көзін тарс жұмып жіберген таз самай, қара сақалды кісі бықсып жатқан аршаны қағыстыра отқа еңкейеді: көріктей ауызбен отты үрлейді. От лау ете түседі.

От жарығы лашық ішін нұрға толтырғандай болады. Жан жыбырлап, ауыз қимылдай бастайды. Сүметіліп отырған тірі өлік тәрізді көкіректен сөз сығалайды. Құлақ қоясың.

Үй ішіне ауыр заманның асқар қайғысы құздай құлайды: үнсіз ой, тұйық үміт, түпсіз қараңғылық. Бәрі тына қалады. Сол тынштықты көлеңкедегі тұлғаның даусы бұзады:

Тағы тыныштық. Тағы ауыр күнгірт. Тек қойшы ғана отты қағыстырып қояды.

Әңгіме бірде үркіп көшкен байға, бірде қу мекенге тентіреген кедейдің күйіне ауыса береді. Бірі жоғалған малды айтады, бірі науқас туысын еске алады, бірі қалжың араластырып ауыр сөз айтып қояды — бірақ сол қалжыңның өзі тұманның тұйық желіндей суық тиеді.

Сөздің түбі бәрібір жалғыз сұраққа келіп тіреледі: елден айрылудың зары, бірлік жоғын мойындау, «қалай оңсамыз?» деген күйік.

Біраздан соң қазаншы Қарып тоқтау айтады: «Әй, шайды құй. Ажалды болса — өлген шығар, ажалсыз болса — елге барған шығар. Несіне жылайсың…» Бірақ қараңғылық та, қайғы да сейілмейді.

Қазаншы сыртқа шығып, күзет даусына салып айтақтай жөнеледі. Сол үн Алатаудың жаңбырлы қойнын күңірентіп жібереді. Қоңыр, бәсең әуенмен өлең төгіледі:

Тыңдап отырған көздерден ащы жас тырс-тырс тамады. Лашық ішіне тағы тұман түседі. От басы жым-жырт. Отырған адамдарда қимыл жоқ: тірі денеден соққан мола салқыны сияқты.

Аздан соң жылқышы ауырлықты басынан асыра сілтеп тастағысы келгендей серпіліп: — Біз қайтеміз? — дейді.

(Қолжазба араб қарпінде. ҚР Орталық мемлекеттік архиві: Қор — Р-1368; тізбе — 1; іс — 65.)