Ерте, ерте, ертеде етек жеңін сүйреткен Есенбай деген шал болыпты
Ерте, ерте, ертеде етек-жеңін сүйреткен Есенбай деген шал болыпты. Есенбай жаңа алған тоқалымен және асқан сұлу қызымен бірге — үшеуі ғана тұрады екен. Шалдың сұлу қызына жігіттер қызығып, көз салып жүрсе керек.
Асанның жұмбақ сұрақтары
Бір күні айлалы Асан деген жігіт шалдың үйіне келеді. Есенбай оны үйіне кіргізбей, сыртта ұстап алады. Сол кезде жолай өлген кісіні жерлеуге алып бара жатқан адамдарға қарап, Асан Есенбайдан:
Асан: «Анау адам өлген кісі ме, әлде тірі кісі ме?»
Есенбай: «Тірі адамды көрге апарушы ма еді!» — деп ұрысады.
Асан: «Мына егіннің иесі бар ма, әлде иесіз егін бе?»
Есенбай: «Иесіз егін шығушы ма еді?» — деп одан сайын ашуланады.
Асан: «Үлкен кісі, төсегіңізге неше кісі жатасыздар?»
Есенбай: «Нешеуің не? Тоқалым екеуіміз!» — деп ақырып, жүріп кетеді.
Асан: «Қызыңыз — шешесі өлген жетім екен. Үнемі жылап отыра ма?»
Есенбай: «Жыламайды, күрсініп отырады», — деп кете береді.
Қыздың зеректігі
Ызаланған Есенбай үйіне келіп, тоқалы мен қызына жолда кездескен «ақымақ жігітті» айтып, оның қойған сұрақтары мен өз жауаптарын түгел жеткізеді.
Сонда қызы әкесіне:
«Әке, сіз бәріне теріс жауап беріпсіз»
- «Тірі кісі ме, өлі кісі ме?» дегені — марқұмның артында баласы бар ма, жоқ па дегені.
- «Егіннің иесі бар ма?» дегені — күтімі жоқ егіннің жарымы өсіп, жарымы өспегенін сұрағаны.
- «Төсекке неше кісі жатасыздар?» дегенге — күндіз екеу, түнде төртеу деу керек еді. Өйткені түнде сіз бұрынғы кемпіріңізді, тоқалыңыз бұрынғы күйеуін ойлайсыздар.
- «Қызыңыз жылай ма?» дегенде «күрсінеді» демей, «сілкініп отырады» деу керек еді.
Түсінген әке, табысқан екі жас
Есенбай ойланып, әлгі жігіт ақымақ емес, керісінше ақылды екеніне көзі жетеді де, барып жауабын бермек болады. Асан қыз айтқан «сілкініп отырамын» деген сөздің «бой түзеп, тік отырамын» дегенді меңзейтінін түсінеді.
Асан: «Үйіңізге барып қонақ болуға бола ма?»
Есенбай: «Саған дәмді тамақ істеп беретін өз кемпірім өлген. Тоқалым дәмді тамақ істей алмайды, ал қызым қазан-ошаққа араласпайды», — дейді.
Асан: «Мен қызыңыздың сілкінгеніне тоямын», — дейді.
Есенбай бұл сөзді «жетім қызды мүсіркегені» деп ұғып, жігітті үйіне ертіп барады.
Осылайша бірін-бірі көрген жігіт пен қыз уақыт өте өзара ұнатысып, арманына жетіп, қосылыпты.
Бұл әңгіме — сөз астарын аңғару, ойды тура қабылдамай, мағынасына үңілу туралы ғибрат.