Тайшын сүйсінді

Шың басына шығыпты. Шың басы — шыңылтыр аяз. Қар беті — қабыршақ мұз. Көк пен жердің арасы — кілкіген кілегей мұнар.

Сол мұнар дүниеде ол таутекедей шөгіп, жалғыз өзі қалыпты. Сол мұнар әлемде желкенсіз, жалаңаш мачталы кемедей жетім шың жүзіп келеді. Көлкіген мұнар ішінде, шаншылған шынар ұшында қарақшыдай қалқиып тұрған бейнені мұң иеледі. Іле үрей биледі. Бойын суық тер басты.

Ұлы биікте ауа жетпей, қос өкпесі қысылды. Бұғалық түскен жылқыдай бөбежігі буындырып, жанары жарылардай шатынай бере, оқыстан оянып кетті.

Таң қараңғысы селкеу тартып, балкон жақтан бозғыл сәуле білінді. Ол барыстай жымып балконға шықты. Көктемнің таңғы ызғары тәнін қарып, сергітіп жіберді.

Әлден уақытта ас үйден апыл-құпыл ас-ауқаттанып, тысқа шықты. Алматы ояныпты. Бір сәтке көк мұнар ішінде кемедей жүзген мұзарт шың мен шың басында жетімсіреген жұмбақ күйін есіне алды.

«Бұл қай шың? Неге жалғыз? Түске де түрлі жайлар кіреді-ау!»

деп, автотұраққа қарай асыға адымдады.

Ол талай шыңға табаны тиген: Монблан мен Эверест тектес асқарларға да, ақ жал мен қара жал түсті жылқының шоқтығындай Аляска мен Кавказдың жалама жондарына да шыққан. Перғауынның пирамидасындай Алатаудың Хантәңірісіне де, боз бөрінің иесі текті Алтайдың Ақтауына да қонышы қажалған.

Ендігісіне не жорық?

Күні бойы қала көшелерін таксимен арылтқан тіршілік алдаусыратқанымен, белгісіз биікке деген құштарлық жан дүниесін суыртпақтап тарта берді. Қай тауға, қай шыңға сапарлау керегін біле алмай дал болды.

Ол кіреберісте состиып тұрып қалды.

«Құдай-ау, түсіме кірген — Құзғынды екен ғой! Шақырған да — Құзғынды... Тәңірім, тілегімді бере гөр! Осы уақытқа дейін қалай сезбей келгем?»

Сол түні-ақ, әйелінің «дем алсаңшы» дегеніне қарамастан, Тайшын аздап «таксилетіп» келем деп, әуежайға емес, қашанда тау басында табысатын альпинист достарының үйін жағалап шықты.

Біреуін тапса, біреуін таба алмады. Тапқандары «Құзғынды шыңын көктейік» деген сөзін күліп қарсы алды. «Құзғынды — Алтайдың атақты Мұзтауымен деңгейлес, жалғыз шаншылған жетім шың» дегеніне сенсе де, оған ешбір альпинист табаны тимеген дегенге күмәнмен қарады.

Амалсыз кері бұрылды. Бірақ адуын сезімін баса алмады. Ол жалғыз болса да, Құзғындыға көтерілуге іштей бел байлады. Сонда ғана көңілі жай тапқандай болды.

Сапар сабылыссыз жалғасты. Сұңғат та университетінен оңай сұранып шықты. Асай-мүсей мен азық-түлікті қамдап, ұзын жол үсті аялыссыз жүрді. Күршімнің өткеліне түнделетіп жетті.

Амалсыз қара «Тойота» джиптің ішінде түнеуге тура келді. Өткел аузына таспиықтай тізіле кезекке тұрған төрт-бес «КамАЗ»-ды жанамалай өтіп, паром кемесі иек артқан темір табалдырыққа шығып тоқтаған еді.

Таң әбден ағарып атқанда ғана дүрілдеген машина дауысынан оянды. Тоңазып қалыпты.

Күршім өзені ойынан Маралды биігіне көтеріле бергенде, Жайдақтың қарлы жоны қапсағайлана барып, қима еңісі құлдилап кетті де, кенет қасқыр азуланған Құзғындының қар-мұзды оқшау шыңы жарқ ете қалды.

Сол сәтте екеуі де «Аһ!» десіп қалды. Көкке қадалған сынадай сүйір шың солаң етіп, жүректерін суырып алғандай болды.

Бесін белден аса, қысаң қолаттың ішіне, Жайдақтың жылан бауыр етегіне үйме-жүйме орын тепкен ежелгі қоныс — Маралдыға жетті. Мұнар таудың мұңсыз ауылы манаурай қарсы алды.

Көріспеген ағайын-тумасы ағыла келіп, қауқылдаса құшаққа алды. Тайшын туған ауылында бір-ақ күн аунап-қунап жатты.

Ертеңгісін құланиектен күтіп алып, үш жігіт болып жолға шықты. Астарында — тоқжарау аттар. Алдарында — асқақтаған Құзғынды.

Тау арасында танау суытар ызғар бар. Шымырлаған суықтан аттар да пысқырынып, танау желбіршегін пырылдатып қояды. Кейде аяңмен, кейде желіспен жүрген салт аттылар Құзғындының қырық қатпар кезеңін кештетіп асты.

Қас қарайғанша үшеуі жіті қимылдап, ықтасындау жер шоқысына шатырларын тігіп, ас-суын қамдасып үлгерді. Аттарды ауылдан ере шыққан жігіт отқа қойып келсе, екі альпинист жатып қалыпты.

Түн қоюланған сайын құз-қия, үңірейген жарық-жартас ішін төмендегі су сарыны мен жел суылы тербеді. Аласарған аспанда жарық жұлдыздар бадырайды. Түнгі ызғар күшейіп, тау самалы көкайылданып, шатыр маңын торыды.

Таң шапағы шашырап үлгермей, олар аса бір сергектікпен оянды. Ат үсті астанып, ат ұстар жігітке: «Үш күннен кейін кел» десіп, шаңыт шыңға бөгеліссіз бет түзеді.

Бар үміт, бар күдік — биікте. Көк шаңырағын дара көтерген бақандай шың шоқтығында. Құдай жар болғанда, күн ашық. Әзірге көңілге кірбің түсірер теңгедей бұлт жоқ.

Бүгін биіктің бел ортасынан асып, көк мұз қашар қиялы беткейге тірек шатырын тігу керек. Ертең ертемен мұз сыналап, құз қиялап шың шынарына өрлемек. Күнбе-күн тірек мекендеріне қайтып оралу — екеуіне де түсінікті қағида.

Жел басылып, мамыр самалы жанға жайлы қалыпқа ауысты. Күн де шың иығына шықты. Бұлар беттеген теріскей — көлеңке. Анда-санда салқын самал құз-қия қуыстарынан ызғар ала келеді.

Тайшын іштей түйді: шың басы — үскірік. Күнгей — күйік; алдамшы жылымықпен қауіпті. Көктемгі көшкіні бар. Көп альпинист күнгейде қапы қалады.

Жүк — ауыр, жол — жалтаң. Төменде көк бұйра орман мен көк балауса жамылған өңір алақандағы суреттей қалып барады. Сұңғат кейде соған елігіп, көзін төменге қадап қалады. Тайшын оны селт еткізеді:

Тайшынның ойына бір түйін келді: нағыз адамдық асыл қасиет тау басында ғана оянады. Таудағы достық — бәрінен биік: таудай биік, таудай қатал, таудай төзімді.

Ал таудан төмен түскен жерде пендешілік бой көтереді. Қалада «достық» дегеннің өзі «қастықпен» қатар жүреді. Тауда оған орын жоқ. Тау — тарпаң.

Осы ойға кіргенде оның көңілі күңгірт күздей құлазиды, жапанда қалғандай жалғызсырайды. Ал бозбала Сұңғат әзірге оны қайдан білсін: ол — әсершіл, жас.

Олар Құзғындының көксір мұзына ілікті. Қалыңдығы құлаш-құлаш көк мұз арасынан кейде қара жартастар жарып шығады, кейде құрық бойламас жарықтар ырсиып, қия беткей тік беткейге ұласады.

Күн екінтіге еңкейген. Көлеңке басы ұзап, бұлар түстенбестен үздіксіз өрмелеп келе жатқан батыс бетке шуағын төкті. Бірақ көкжиекте күмән бар еді.

Сыналы соқпақпен арқан саумалап бара жатып, Тайшын тағы бір түйінге бекінді: ең үрейлі, ең күшті сезім де тау басында туады. Тау басынан түскен соң, бәрі сап тыйылады. Баяғы бір өгіз аяң тіршілікке қайта енесің.

Тау төсінде ғана өзіңді нағыз адам сезінесің. Қияда қыл арқанға ілініп тұрып, өзіңнің бір мезетте соншама әлсіз әрі соншама қуатты екеніңді бағамдайсың.

Күн көзін қызыл шобыр бұлт басқанда, олар еңкіш қия мұз беткейінен құтылып, сәл ғана шалқайыңқы жылтыр құз жалына темір істікті табандарын тіреді. Сонда ғана жоғарыдан қошқыл белдеу көрінді.

Мұз жалын жондап, шыңның қаракөк түсті «бөркіне» екеуі еркін жетті. Қос қабат боп қатқан көк мұздың бауыздау алқымы әжептеуір ернеу екен.

Осы қабаттың алқымы астында арқанға салбырап тұрып, болат сүңгідей сыналар мен қадаларды қағып, арқалап жүрген қызыл шатырды екеулеп жүріп тікті.

Қос қабат қалың шатыр ернеу кертпе астында құрқылтайдың ұясындай салбырап, бір жақ қабырғасы мұз жаламасына жапсырылып, биік үйді белдеулеген бітеу балкондай боп шыға келді: не көкте емес, не жерде емес — асылып, керіле тартылып тұр.

Кешкі асты ішісімен, қалың киімдерімен қисая кетісті. Қар үстінде жатқан қасқырдай қыңқ деместен ұйқы құшағына енді.

Түн ортасында оларды ырғап-тербеткен жел оятты. Ернеу асты ықтасын болғанымен, шыңды қозғардай гуілдеген қарлы боран құтырып тұр еді.