Бала шаққа саяхат
Бердібек Соқпақбаев: қазақ балалар әдебиетінің классигі
Бердібек Соқпақбаев (13.10.1924, Алматы облысы, Нарынқол ауданы, Қостобе ауылы) — қазақ жазушысы. 1949 жылы Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтын бітіргеннен кейін Нарынқол ауданында мұғалім болып еңбек етті. 1952–1970 жылдары «Жұлдыз», «Балдырған» журналдарында және Қазақстан Жазушылар одағында түрлі қызмет атқарды.
Шығармашылық жолының қысқаша панорамасы
- «Бұлақ» (1950) — өлеңдер жинағы.
- Повестері: «Он алты жасар чемпион» (1951), «Бақыт жолы» (1952), «Алыстағы ауылда» (1953), «Балалық шаққа саяхат», «Дала жұлдызы» (1960), «Аяжан» (1963; орыс тілінде — 1965), «Гауһар» (1966).
- «Менің атым Қожа» (1957) — балалар сүйіп оқитын шығармаға айналып, орыс, украин, француз, литва, латыш, өзбек тілдеріне аударылды.
- Кинотуындылар: «Қазақфильм» студиясы «Менің атым Қожа» повесі бойынша фильм түсірді (1963). «Балалық шаққа саяхат» повесі бойынша да фильм түсірілді (1965).
- «Менің атым Қожа» фильмі Канн қаласында өткен жастар мен балаларға арналған халықаралық кинофестивальде (1967) арнайы сыйлық алды.
- Драмалық шығармалары: «Бозтөбеде бір қыз бар» (1958), «Әпенденің айласы» (1960), «Менің атым Қожа» (1967) және т.б.
- «Өлгендер қайтып келмейді» — қырқыншы жылдардағы жастар өмірін суреттеген роман (1963 — 1 том, 1974 — 2 том). Орыс тіліне аударылып басылды (1969).
«Менің атым Қожа»: мінез бен шындықтың мектебі
Соқпақбаев прозасының ең қуатты тұстары — балалық психологияны дәл тануы, оқиғаны табиғи өрбітуі, кейіпкер әрекетінің шынайылығы және сезім иірімдерін нанымды беруі. Жазушының бірінші жақпен баяндауды шебер меңгеруі оқырманды оқиғаның ішіне енгізіп, әр эпизодтың өмірден алынғанына сенім ұялатады.
Артық бояудан қашып, өмірді қалай көрсе — солай береді; сөзді үнемдеп, дәлдікке сүйенеді.
Кейіпкерлер «әдеби қалыпқа» салынбайды: оқырман оларды күнделікті тіршіліктегі жандардай қабылдайды.
Әзіл мен байқампаздық оқиғаны жеңілдетпей, керісінше, тәрбиелік һәм адамдық салмақ береді.
«Өз досыңмен қоштасқандай» әсер қалдыратын жылылық — Соқпақбаев прозасының айрықша сипаты.
Сыншылар мен қаламдастар пікірінен
Қаламгердің шеберлігінің белгілі бір биігіне шыққанын айқын көрсеткен туынды — «Менің атым Қожа» повесі.
Қожа бейнесі қазақ балалар әдебиетіне қосылған қомақты олжа; ол Том Сойер, Тимур, Тазша бала сынды тұлғалармен қатар аталуға лайық.
Ресми идеологияға ыңғайланбай, өз тенденциясын берік ұстанып, ақиқатшылдықты темірқазық етті; өзі білетін өмірді ғана қалтқысыз жазды.
Сөзіне берік, ісіне ұқыпты; жинақы, тәртіпті. Тіл өнерінде де дәлдікке ұмтылады: әр сөз өз орнында тұрғанын қалайды, көңілі толғанша түзетуден танбайды.
Бәріміз бала болдық. Сол пәктік пен көңіл күйді айна-қатесіз бейнелеген «Менің атым Қожа» — көптің ортақ естелігіне айналған шығарма.
Бердібек өз көзімен көргенін ғана жазатын, қағазды бекер шимайламайтын; жазса — түбін түсіріп барып тоқтайтын. Нақтылық пен ұтымдылық — оның өлшемі.
Өміршең мұраның өзегі
Бердібек Соқпақбаевтың шығармалары оқырманды тәрбиелеуге ұмтылған жасанды ұрандармен емес, адам мінезінің шындығымен әсер етеді. Оның кейіпкерлері тірі адамдай: қуанады, күйінеді, қателеседі, бірақ соның бәрі оқырманға жақын. Сондықтан да бұл мұра ұзақ жасайды — әр буын өз балалығын қайта табатындай.