Үстінде туған елдің тұрды толқып

Қасым Аманжолов 1911 жылы қазіргі Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданындағы Қызыл деген жерде дүниеге келген. Майданнан өлеңмен жазған «Ағайыма» хатындағы «Қыс. Қыстау. Атамекен Қызылдағы» деген Қызыл — ақынның туған жері.

Әке-шешеден жастай айырылған Қасым біраз жыл ағасының қолында өседі. Алғаш ауыл мектебінде сауатын ашып, 1924 жылы Семей қаласындағы интернатқа орналастырылады. 1927 жылға дейін сонда тәрбиеленіп, кейін үш жыл Семей мал дәрігерлік техникумында оқиды. Алғашқы өлеңдерін де осы кезеңде жаза бастайды.

1930 жылы Алматыға келіп, біраз уақыт «Лениншіл жас» газетінде қызмет атқарады. 1931 жылы Ленинградтағы орман шаруашылығы институтына түседі, бірақ денсаулығына байланысты әрі оқуын онша ұнатпағандықтан, бірер жылдан кейін елге оралады. Орал қаласында «Екпінді құрылыс» газетіне орналасып, көптеген өлеңдерін осы басылымда жариялайды.

Махамбет пен Абай поэзиясының көркемдік табиғатына терең бойлау, дүниежүзілік поэзияның үздік үлгілерінен үйрену Қасымның қуатты талантын тез қанаттандырды. 1930-жылдардың өзінде-ақ ол А. Пушкин, М. Лермонтов, Т. Шевченко, Дж. Байрон, В. Маяковский секілді классиктерден шебер аудармалар жасады. Бұл тәжірибе оған үлкен поэзияның сырын тануға, ақындық өнердің қыр-сырын меңгеруге көмектесті.

1939–1940 жылдар ақынның өсу жолындағы елеулі кезең болды. «Нар тәуекел», «Бурабай толқындары», «Дауыл», «Көкшетау», «Орамал», «Сұлтанмахмұт туралы баллада», «Өз елім», «Ғашық едім қайтейін» сияқты туындылар осы уақытта туды. Өлеңдерінде түр мен дыбыстық үндестік, ырғақ жағынан жаңалықтар көрінді; лирикамен қатар поэма жанрына да батыл кірісті.

1941 жылы Қасым армия қатарына шақырылады. Сол қарсаңда «Мазасыз музыка», «Қоштасу», «Бейсекештің бес ұлы» секілді әсерлі, сыршыл жырлар жазды. 1941–1943 жылдары Қиыр Шығыста болып, 1943 жылы батыстағы майданға ауыстырылды. Соғыс аяқталғанға дейін «қанды қырғын, қып-қызыл өрттің ішінде» жүріп, жауынгерлік міндетін жан аямай атқарды.

Қиыр Шығыс пен батыс майдан арасындағы ұзақ сапар, Қазақстанды қақ жарып өтетін жол ақын жанын қатты тебірентті. Соның нәтижесінде «Орал», «Сарыарқа», «Байкал», «Өтіп бара жатырмын» секілді өлеңдер туды — бұл шығармалар сол дәуірдегі қазақ поэзиясының зор жетістігі саналды.

Майдан жырлары мазмұн, тақырып, түр, бейнелеу құралдары, ой мен сезім тереңдігі жағынан жаңа сапаға көтерілді. «Елге хат» (бес бөлімді ұзақ толғау), «Үстімде сұр шинелім», «Подполковник Әлпинге», «Қапанға», «Сәбитке», «Ғалиға жауап», «Қызғалдақ», «Сен фашиссің, мен қазақпын», «Дариға, сол қыз» сияқты хрестоматиялық өлеңдер мен әйгілі «Ақын өлімі туралы аңыз» поэмасы — осы қуатты кезеңнің айғағы.

Соғыстан кейін Қасым небары он жыл өмір сүрді. Осы қысқа мерзімде көркемдік сапасы жоғары лирикалық өлеңдермен бірге «Боран», «Біздің дастан», «Бикеш», «Жамбыл тойында», «Құпия қыз» сияқты эпикалық поэмалар жазды. Ол ақын ғана емес, сазгер де еді: «Дариға, сол қыз», «Туған жер» секілді әндері халық сүйіп айтатын туындыларға айналды.

Аударма саласында да ірі еңбек қалдырды: А. С. Пушкиннің «Полтава», М. Ю. Лермонтовтың «Маскарад», А. Т. Твардовскийдің «Василий Теркин», Низамидің «Ләйлі–Мәжнүн» поэмалары мен Т. Г. Шевченко, В. В. Маяковский өлеңдерін қазақша сөйлетті.

Қасым қазақ поэзиясына он буынды өлең түрін енгізіп, оның тұрақтануына ықпал етті. Майданнан оралғаннан кейін редакцияларда қызмет атқарып, поэзия мен ақындық өнер туралы сын мақалалар жазды, өнімді еңбек етті. 1947 жылдан бастап сырқатқа шалдығып, соған қарамастан шығармашылық қарқынын бәсеңдетпеді.

1948 жылы «Дауыл» жинағы жарық көріп, оны Әбділда Тәжібаев жоғары бағалады. Кейін «Балбөбек», «Нұрлы дүние» кітаптары, 1952 жылы «Таңдамалы шығармалары» басылды. 1954 жылы көпшілік жатқа білетін әйгілі «Өзім туралы» толғауын аяқтады. Өлеңдері орыс тілінде де жеке кітап болып шықты («Гроза», 1946; «Стихи», 1949).

Қасым Аманжолов 1955 жылғы 17 қаңтарда ұзаққа созылған науқастан қайтыс болды.

Соғысқа дейінгі «Өз елім», «Дауыл», «Нар тәуекел», «Талғар» сияқты лирикалық өлеңдерінде туған елін, даласының табиғатын шексіз сүйген қайратты замандас бейнесі көрінеді. Жетімдіктің ащы дәмін татқан ақын Отанын «тәрбие берген әке» деңгейінде сезініп жырлады.

«Сұлтанмахмұт туралы баллада» — Қасымның азаматтық батылдығын танытқан айтулы туынды. Ол кезде көп адамның айтуға жүрегі дауаламайтын шындықты ақын көркем бейне арқылы жеткізді; күдікшілдік пен қаралау психологиясын әшкерелейтін «Біз кім?», «Ақынның мінезі», «Күлемін де жылаймын» сияқты өлеңдері де осы арнада.

Қасым поэзиясында лирикалық қаһарман бірінші жақпен сөйлей отырып, жеке адамның ғана емес, тұтас халықтың мұңын, ызасын, үмітін жеткізеді. «Сен фашиссің, мен қазақпын» секілді өлеңдердегі ирония мен кекесін — басқыншының менсінбеу психологиясына қарсы қойылған ұлттық намыстың поэтикалық көрінісі.