Қолым қайда

Ақтүтек борандағы жол

Галчино өңіріне әйгілі ісмер әрі қыңыр мінезді мұжық атанған токарь Григорий Петров ауру кемпірі Матренаны земстволық ауруханаға апара жатыр. Екі ара шамамен отыз шақырым, ал жолы — адам төзгісіз: мұнда ұста сияқты еріншек түгілі, қазынаның пошта тасушысы да жүре алмас.

Ызғарлы жел тура бетке ұрады. Айналаны құтырынған ақтүтек боран ұйытқып, қардың көктен жауып тұрғаны ма, әлде жерден бұрқап тұрғаны ма — ажырату қиын. Боран тұмандай торлап, жол бойындағы телеграф бағандарын да, орманды да көрсетпейді. Жел бір түтеп соққанда, аттың доғасы да көзден ғайып болады.

Григорий асығып келеді. Шананың алдыңғы тұғырында қопаң-қопаң етіп отырып, аттың сауырынан қайта-қайта шықпыртып қояды да, кемпіріне күбірлей береді: «Жылай берме… аздап шыда. Құдай бұйыртса, ауруханаға жетеміз. Павел Иваныч дәрі ішкізер, қан алдыртар, спиртпен ысқылар — әйтеуір бүйіріңнің ауырғанын жұлып алады».

Ұстаның өз-өзін ақтауы

Ол ауыр сезімін басу үшін аузына не түссе, соны сөйлейді. Тілі сөзге толы, ал басында одан да көп ой мен сауал құжынайды. Бұл қасірет оған ойда-жоқта тап болды: кешеге дейін қайғыны да, қуанышты да білмей, маскүнемдік пен ұйқылы-ояу есеңгіреген күйде өмір сүрген адам енді бір нәрсенің қамын ойлап, табиғатпен алысқан қалпына түсті.

Ол Матренаны алдын ала «дұрыс жауап беруге» үгіттейді: «Павел Иваныч сенен ‘ұрды ма?’ деп сұраса, ‘жоқ’ де. Ендігәрі ұрмаймын… крестім мойнымда». Бірақ кемпір үнсіз. Үнсіздік одан бетер қорқынышты.

Үнсіздіктің жауабы

Григорий кемпірінің бетіне қарауға бата алмайды. Ақыры, күмәннен құтылғысы келгендей, бұрылмай-ақ оның қолын ұстап көреді. Қолы сап-салқын. Көтеріп алып қоя бергенде — сылқ ете түсті.

Ұста еңіреп қоя береді. Бірақ мұнда аяныштан гөрі өкініш басым: өмірдің көзді ашып-жұмғанша өте шығуы қандай оңай. Қасіреті енді ғана басталғандай еді — ал енді бәрі бітіп тынды. Қырық жыл бір шаң-тұманның ішінде өткен тәрізді: мастық, төбелес, жоқшылық. Ол аяуды да, мүсіркеуді де, кешірім сұрауды да енді ғана сезіне бастағанда — Матрена өліп қалды.

Ол аттың басын кері бұрады. Бірақ боран күшейіп, жол ауырлай береді. Шана кейде жас шыршаға килігеді, қараңдаған бірдеңе қолын жырып өтеді. Ұста артындағы тарсылды естиді — шанаға соғылып, сартылдап келе жатқан өліктің басы екенін сезеді.

«Өмірді қайта бастасам…»

Боран аз-аздап қаракөлеңкеленіп, ымырт таянады. Григорийдің ойы бір ғана жерге тіреледі: «Өмірді қайтадан бастаса…». Ол Матренаның қырық жыл бұрын өрімдей жас, жарқын жүзді, бай үйден шыққан сұлу болғанын еске алады. Әке-шешесі оны Григорийдің шеберлігіне қызығып берген. Бәрі жақсы басталуға тиіс еді.

Бірақ бәле үйлену тойында араққа тойып, пештің үстіне гүрс етіп құлаған күннен басталғандай: содан бері ол оянбаған, есін жимаған адамдай болды. Есте қалғаны — арақ, ұрыс, омалып жату, төбелес.

Қолы тоңып, делбе қолынан түсіп кетеді. Іздеп көргенімен, көтере алмайды: саусақтары илікпейді. Ол «ат өзі барар, жолды біледі» деп, көзін жұмып, қалғып кетеді. Тұла бойы дел-сал: қозғалғанша үсіп өлгені оңайырақ көрінеді.

Палатадағы үкім

Оянғанда, ол қабырғалары сыланған үлкен бөлмеде жатыр. Терезеден аппақ күн сәулесі құйылады. Алдында адамдар тұр. Григорий өзін байсалды, парасатты етіп көрсеткісі келіп: «Туысқандар, кемпірге жаназа оқыту керек қой… Пірәдарға хабар берсеңдерші…» дейді.

Бір дауыс сөзін бөліп жібереді: «Иә, жарайды, жарайды! Жат енді!» Сол сәтте Григорий Павел Иванычты танып, ескі әдетімен жалбарына сөйлейді: «Әкетай! Асыл тектім! Жарылқаушым!»

Григорийдің жалғыз тілегі — уақыт: «Енді бір бес-алты жыл ғана… Ат кісінікі еді — қайтарып беру керек. Кемпірді жерлеу керек…» дейді. Ол тағы да өзінің шеберлігін ұсынып, карель қайыңынан темекі сауыт жасап беруге, әсем крокет ойып беруге уәде етеді. Бірақ дәрігер қолын бір-ақ сілтеп, палатадан шығып кетеді.