Домбыра атауларының бұлай бөлінуі қазіргі құлаққа түрпідей тимес үшін түсіндірме бере кеткен жақсы
Домбыраның көне тегі және түркі әлеміндегі ортақ мұра
Домбыра — көне аспап. Ол қазақпен кіндіктес халықтардың бәріне ортақ қазына, өйткені домбыраның тарихы Қазақ хандығынан шамамен үш мың жылдай ертерек кезеңдерге кетеді. Уақыт өте аспап атаулары диалектілердің ықпалымен өзгергенімен, түпкі тегі бір екені анық байқалады.
Толғамды мәселелерге тереңдеместен бұрын, домбыраның болмысын нақтылап алайық: қазақ домбырасы — түркі-моңғол (арғы атасы — ғұн) мәдени кеңістігінің төл мұрасы, тамыры тереңге жайылған байырғы шертпелі аспап.
Зерттеушілік негіз
С. Өтеғалиева Орталық Азиядағы танбур текті аспаптарды үш топқа бөледі: Сібір-Алтайлық, Ортаазиялық, Таяу Шығыстық (Өтеғалиева С., «Хордофоны Средней Азии», Алматы, 2006, 39-б.).
Осы жіктеу логикасымен қазақтың шертпелі аспаптарын да шартты түрде аймақтық және типологиялық ерекшеліктеріне қарай топтастыруға болады.
Домбыраның аймақтық нұсқалары: форма, тембр, орындаушылық мектеп
Домбыраның формасы мен үн бояуы әр өңірде әртүрлі. Бұл айырма күй өнеріндегі орындаушылық мектептердің қалыптасуымен тікелей байланысты: мектеп әртүрлі болған сайын, аспаптың тұрқы (формасы) да өзгеріп отырған. Тарихи тұрғыдан кең танылған үш нұсқаны атауға болады.
Арқа–Жетісу–Қаратау нұсқасы
Бұл өңірлерде домбыраның тұрқы қысқалау, мойны жуан, шанағы бұрышталып шабылады. Көпшілік оны «қалақ домбыра» деп атап кеткен.
Көне түбірлік атауы «қыпшақ домбырасы» болуы ықтимал. Бұған Әл-Фарабидің еңбегінде сипатталатын «гипжак» атауының түбірі қыпшақпен сабақтас деген пікір де ой салады (Әл‑Фараби, «Музыканың үлкен кітабы» туралы материалдар, Алматы, 1993, 430-б.).
Музыкалық бейім: шертпе күйге қолайлы, көбіне тоғыз пернелі.
Батыс Қазақстан және Сыр бойы нұсқасы
Бұл өңірдегі домбыра мойны ұзын, алмұрт пішінді келеді. Көне атауын «оғыз домбырасы» деуге жақын жорамал бар.
Негізінен он екі пернелі, төкпе күй дәстүріне бейім. Домбыраның алғашқы байланатын пердесінің «оғыз перде» (соль диез) аталуын да осы контексте кездейсоқ деуге болмайды. Шабылуы дутарға ұқсас келетін тұстары бар.
Музыкалық бейім: төкпе күйлердің серпінді, кең тынысты орындауына ыңғайлы.
Шығыс өңір нұсқасы
Шығыста кең тараған нұсқа «алтай домбырасы» деп түбірленеді: ол үш ішекті, жеті пернелі, көбіне желдірме екпіндегі шертпе күйлерге лайық.
Пішіні мен үндік болмысы моңғол тектес халықтар арасындағы топшур аспабына жақындау, тембрі де көмей (хоомей) мәдениетінің дыбыстық әлеміне жуықтайды.
Музыкалық бейім: шертпенің екпінді, жүрдек «желдірме» сипатын ашуға ыңғайлы.
Бұл атаулардың тарихи негізі болғанымен, домбыраны біртұтас ұғым ретінде қарастыру қисынды. Дегенмен мұндай шартты жіктеу — аспаптың туыстас халықтармен бірге жасасқан табиғатын және қазақ күйшілік мектептерінің айырым белгілерін нақтырақ пайымдауға мүмкіндік береді. Мұнда біз С. Өтеғалиеваның зерттеуіндегі логикаға сүйеніп отырмыз.
Төкпе мен шертпе: құрылым айырмасы — стиль айырмасы
Домбыраның тек қазаққа ғана тән емес екені — орындаушылық стильдер арқылы да байқалады. Профессор Ә. Мұхамбетова домбыра құрылымындағы айырмашылықтардың артында домбыра музыкасының екі ірі стилі тұрғанын атап көрсетеді: Батыс Қазақстанға тән төкпе және Шығыс пен оңтүстікке тән шертпе.
Ә. Мұхамбетованың пайымы бойынша, бұл айырмашылық «даму деңгейінің» айырмасы емес; ол генетикалық және сапалық сипатта. Төкпе стилі түркімен, қарақалпақ музыкасына жақын болса, шертпе — Алтай мен Сібір түркілерінің музыкасына туыстас (Мұхамбетова Ә., «Традиционная музыка в культуре ХХ века», Алматы, 2002, 328-б.).
Диалект, интонация және ортақ сарындар
Түркі дүниесінде тілдік диалектілердің бірнеше ірі тармағы бар: қыпшақ, алтай, оғыз. Осы тармақтардың әрқайсысында домбыра тектес төл аспаптардың ұшырасуы табиғи құбылыс. Диалектінің сөздік және әуездік ерекшелігі интонацияға айналған сайын, музыкалық аспаптың үні мен формасы да белгілі бір шеңберде өзгеріске түсетіні түсінікті.
Қыпшақ тобы
Қазақ, ноғай, қарақалпақ, татар, башқұрт.
Алтай тобы
Қырғыз, хақас, алтай, бурят.
Оғыз тобы
Түркімен, өзбек, ұйғыр, әзірбайжан, гагауз, осман түріктері.
Қазақ күй қорында түркімен, қырғыз, қалмақ, ноғай, татар сарынына жақын туындылардың мол ұшырасуы — кездейсоқтық емес. Мұражайлардағы көне нұсқалардың ішінде аспабы балалайкаға, скрипкаға, дутарға ұқсатылып шабылған түрлердің сақталуы да осы өзара ықпалдастықтың тарихи ізін аңғартады.
Қазіргі домбыра: жетілдіру, дыбыс өзгерісі және дәстүрдің жалғасуы
Қазіргі домбыра — жетілдірілген үлгі. Оркестрлік аспап жасау идеясы аясында А. Жұбановтың ұсынысымен домбыраға реконструкция жасалып, оны Э. Романенко іске асырғаны белгілі. Мұндай жаңғырту табиғи түрде үндік болмыстың да өзгеруіне алып келді.
Жетілдірілген домбырамен алғашқылардың бірі болып күй жазып қалдырғандар қатарында Дина Нүрпейісова мен Әбікен Хасенов аталады. Олардың таспаға түскен орындаулары жаңа аспапты жатсынбағанын аңғартады. Соған қарамастан, көне домбыраның үнін қайта жаңғырту мәселесі де зерттеушілер назарынан тыс қалған емес (Ж. Нәжімеденов).
Ритуалдық мән және дуалистік түсінік: екі ішектің символикасы
Аспаптың шығу тегі туралы кейбір зерттеулер оның жоралық (ритуалдық) қызметін атап өтеді. Мысалы, Е. В. Васильченко ертедегі ұрмалы аспаптардың Жер-Ананы және Көктегі бастау көзін бейнелейтін түсініктермен байланысып, барабан соғу арқылы жаңбыр мен берекені тілеу рәсімдері болғанын жазады («Музыкальные культуры мира», 128-б.).
Көне түркілердегі «Екі негіз» (Iki jyltys) деп сипатталатын дуалистік танымда әлем аталық пен аналық бастаудан тұрады деген сенім бар: аталықтың көктегі символы — Күн, аналықтікі — Ай. Жердегі баламасында аталық — жер, аналық — су, ал бұлардың үстіндегі бақылаушы бейне ретінде тау аталады (Қ. Сартқожа, «Орхон жазулары», Астана, 2003).
Түйін
Осы дүниетаным тұрғысынан домбыраның екі ішегі де символдық мағынаға ие: үстіңгі ішек — аталық, астыңғы ішек — аналық бастау ретінде түсіндірілген.
Үш ішек, үш бұрыш және мәдени ықпалдар
Көшпелілер арқылы орыс мәдениетіне енген балалайканың әуелде екі ішекті болғаны туралы деректер де айтылады. Үш ішекке ауысуын христиандықтағы қасиетті үштік ұғымымен байланыстыратын пайым бар. Осы тұрғыдан қарағанда, үш ішекті шертер мен Алтай домбырасы — тарихи кезеңдердің мәдени-діни ықпалын аңғартатын белгілердің бірі ретінде түсіндіріледі.
Бұған қоса, Қытайдың триграммалық таңба жүйесі (багуа) секілді дүниетанымдық кодтардың да аймақтық өнерге өз ізі түсуі мүмкін. Балалайканың және Арқаға тән тұмар домбыраның үш бұрышты тұрқының діни-символдық себептермен байланысу ықтималдығы да осыдан туындайды.
«Күй» ұғымы және «көк» түбірі: дыбыс, жан, тән
«Күй» сөзінің түбірін «көк» ұғымымен байланыстыратын зерттеушілердің (А. Сейдімбек, С. Қондыбай) тұжырымдары ғылыми негізі бар пікірлер қатарында аталады. Бұл жерде дыбыстың табиғатына қатысты көне түсінік те қатар айтылады: дауысты дыбыс — жан, дауыссыз дыбыс — тән.
Осы логика бойынша домбыраның өзі (ағаш — «дауыссыз») тәнге баланса, одан туған саз (дауысты — «ән, үн») жанға теңеледі. Демек, күйдің «жаны бар» деген түсініктің қалыптасуы да осындай танымдық қабаттармен сабақтас.
Орхон жазбаларындағы «Күлтегін қой жылы (тоғызыншы ай) 17-күні ұшты» деген жол — «жанның ұшуы» туралы көне ұғымның көрінісі ретінде келтіріледі. Жаратылысты аталық пен аналық бастаудың үйлесімінен таратады дейтін түсінік XIX–XX ғасырларға дейін әлсірей қоймаған.
Қобызға қатысты тыйым және тылсым мән
Қазақ ішінде қобызды әйел адамның қолына ұстатпауға қатысты салттың да астарында осы дуалистік және ритуалдық түсініктердің ізі бар деп пайымдалады. Қобызда күй шалу — көктен береке тілеуге бағытталған тылсым рәсімдердің бір көрінісі ретінде қабылданып, көк пен жердің, аталық пен аналық бастауның «зайыптық» үйлесімін баяндайды деген наным болған.