Ақан оңбаған танадай дәу қой беріп
Соғыс кезіндегі тұрмыс: бір сапардың сабағы
Ол кезде біз аудан орталығында тұратынбыз. Әлжуаз, жиі ауыратын шешем екеуміз ғана. Әкем еңбек армиясында, Хасен ағайым майданда еді. Күз. Аз күнде оқу басталады. Аман болсам, биыл жетінші сыныпқа өтемін. Бітпейтін ұзақ соғыс халықтың титығына жеткен шақ: ішер ас та, киер киім де тапшы, жұрт «шықпа жаным, шықпа» деп әрең күнелтетін.
Алматыға шығатын мүмкіндік
Бір күні үйімізге осы ауданның «Октябрь» колхозында шофер болып істейтін, шешеммен ағайындас Әкімжан келіп қонды. Қасында екі-үш жолдасы бар, бір жарым тонналық «газиктің» кузовына басып алған он бес шақты қой тиеп алыпты. Әкімжан Алматыға жол жүргелі жатыр екен: колхозға бұл жақтан табылмайтын заттарды әкелмек. Қойдың ішінде колхоздікі де, жеке меншіктегі базарға сатылатын қой да бар.
Ол кезде ел ішінде машина аз. Алматыға әдейілеп барып-қайту — кімге де болса оңай емес. Шай үстінде шешем Әкімжанға:
— Сен мына Шәкіржанды ала кетсең қайтеді? Барып, қала көріп келсін. Қойшыларға қосып қойған бір-екі қойымыз бар еді. Соның бірін апарып сатып, үстіне киім әкелсін. Аз күнде оқуы басталады, сырт киімі де, аяқ киімі де жөнді емес, — деді.
— Барсын. Тек машинаға ақша төлесе болғаны, — деп Әкімжан күліп қойды.
Сонымен Алматыға жүретін болдым.
* * *
Қойды алуға шыққан кеш
Маслопромның атшысынан әрең дегенде бір арық торы ат сұрап мініп, кештетіп, ар жақта Жағаталдың бойын күзетіп отырған Ақан қойшының үйіне жеттім. Біздің аманатқа қосып қойған бір-екі қойымыз осында. Соның бірін алып, қайта қайтпақпын.
Ақан — өзіміздің жамағайын, біздің үймен сыйлас, қайырымды адам. Құлағы нашар естиді. Мені көре сала бар даусымен самбырлап:
— Әй, қара тәмпіш, неменеге келдің? Шешең тірі ме?
— Тірі. Қой алғалы келдім, — дедім.
— Шешең тірі болса, ол қойды не қыласың?
— Алматыға апарып сатып, үстіме киім аламын.
Ақан бітиген қызғылт көздерімен бір түрлі тесіліп қарап қалды. Әңгіменің жайын түгел естіп, әрең иланды.
— Қалаға барсаң, маған бір мүштек әкеліп берші. Кейде темекі тартатын «казитім» болмай қалады. Мүштек жақсы екен.
— Мақұл, әкеліп берем, — дедім.
Бұл кезде күн де батып, көз байланған. Шай ішіп, енді тезірек жүріп кеткім келеді. Жол тоғайдың ішінен өтеді — түнде жүру бір түрлі қорқынышты. Бірақ Ақан асықтырмады.
«Семіз қой» дауы шықпасын деген сақтық
Әбден ел аяғы тыншыған шақта Ақан тақиясын бір ысырып киіп, сыртқа шықты. Ай жарық. Есіктің алдында тоқтықтан ыңыранып, жусап жатқан кілең ақ қой. Ақан қойларды үркітпей, жайлап аралап жүр. Нені іздегенін бір өзі ғана біледі.
Дүрлігіп қаша жөнелген екі-үш қойдың біреуін ол мысықша атылып барып, сирағынан шап беріп ұстап алды. Құйрығы қазақылау, ірі ақ қой екен. Маған бұрылып:
— Шешеңе айтып бар: пұл болатын қой бердім, — деді.
— Рақмет, ата.
— Сені ертерек жібермегенім — мына қойды көрсе, басшылар таниды. Сосын «колхоздың семіз қойын беріпті» деген сөз болады. Ұқтың ба?
— Ұқтым.
Өңгерген қойдың салмағы — танадай
Мен атқа міндім. Бұрын талай рет қой өңгерген тәжірибем бар: ерді қойға босатып, өзім жайдақ сауырда шоқиып отырам. Ақан қойдың алдыңғы екі аяғын созып көтеріп, маған ұстатты. Қой емес, тана дерсің. Артқы екі аяғы жерде тұрып-ақ, алдыңғы екі аяғы ердің үстіне еркін жетеді.
Ақан дәу қойды бөксе тұсынан қапсыра құшақтап, бар күшін салып ердің үстіне қарай бірақ атты. Ақ қой солдат ердің дәл жотасына бауырымен топ ете қалды. Тыпырламақ болғанын Ақан мұрша бермеді.
Жолда мазаламасын деп, ол қойдың алдыңғы екі аяғын бір қосып, артқы екі аяғын бір қосып байлады. Байланған аяқтарды үзеңгі бауға орап, темір үзеңгілерді менің қысқа бұтыма шақтап, аяғыма нығыздап кигізіп берді.
— Болды. Жолмен ақырын аяңдап, жүре бер, — деді.
Қара тоғай, қара су, қара ой
Үйден сәл ұзаған соң қарауытып тарам-тарам жатқан соқпаққа түстім. Бұл жол ешқайда бұрғызбай, тура ауылға алып барады. Әзірге тоғайдың шеті: бір жерде жазаң, бір жерде төмпешік. Аттың басын бос қойып, ақырын аяңдап келем. Қатты жүруге торы атта шама жоқ. Қой тыпырласа, еңсеммен жаншып басам.
Алдымда қалың тоғай. Жол тоғай ішінде бірнеше жерде қара суды кесіп өтеді; кей судың тереңі аттың бауырына дейін келеді. Ақанның үйі алыстай берді. Иттің үргені де естілмейді. Айнала — құлаққа ұрған танадай тыныш.
Бір сүріну — бір әуре
Тоғай басталғанда, үрейім күшейді. «Ұрымтал жерден тез өтейін» деп торы атты үстін-үстін тебінем. Сол сәтте малғұн ат тұмсығынан жер тіреп, сүрініп кетті. Алдымдағы қой салқ етіп ауып, жерге түсіп қалды.
Мәссаған! Қой арыстай болып сұлап жатыр. Тұрамын десе де тұра алмайды — аяқтары байлаулы. Мен аттың үстіндемін, не істерімді білмей қалдым. Жалғыз өзім оны ердің үстіне қайта көтеріп сала алмайтыным анық.
Көмек жоқ. Түн. Тоғай. Байлаулы аяқ. Ауыр қой.
Сол сәтте мәселе тек «қойды қалай өңгерем?» емес, «өзім қалай аман жетем?» дегенге айналды.
Ызаланып, торы аттың тұмсығына қойып қалмақ болдым. Қолым тасқа тигендей ашып кетті: тұмсығы да темірдей қатты екен. Ақанға қайта бару — алыс. Елдің бәрі ұйқыда. Жуықта адам жоқ.
Қыл шылбырды шешіп алып, бір ұшын қойдың артқы буулы аяғына байладым да, өзім атқа мініп, екінші ұшын тақымыма бастым. Қойды жермен ағаш сүйреткендей дырылдатып сүйредім.
Жер ойлы-қырлы. Ақ қой «мөһ, мөһ» деп маңырайды. Өзі ауыр, торы ат мықшиып әрең тартады. Бір кезде тоқтап қарасам, сүйретілген жақ қапталы жүнінен айрылып, қызарып, ысып кеткен — аз ғана сүйресем, терісі сылынып қалатындай. Бұл да болмайтынын түсіндім.
Амал: атты жығып, қойды үстіне салу
Қиналғанда ақыл келеді екен: торы атты жығып, жығылған аттың үстіне қойды салып, қайта тұрғызбақ болдым. Басқа жол табылмады.
Көргендеріме еліктеп, аттың алдыңғы екі аяғын шылбырмен тар тұсадым. Сосын шылбырдың екінші ұшын артқы аяқтың шашасына іліп, үш аяқты бірге қосып буғандай шіреп тартып қалдым. Ат әлсіз екен: тәлтіректеп барып, гүрс етіп құлады.
Бәрінен сорақысы — ат қойдың қасына емес, алысырақ құлады. Қой бір жақта, ат бір жақта. Ат қайта тұрып кетпесін деп, басын басып отыруға тура келді. Бірақ қойға қолым жетпейді.
Ақыры айлаға көштім: үстімдегі фуфайканы шешіп алып, аттың көзін жауып қойдым. Өзім сақ отырам: қозғала қалса, баса қоям. Аттың «тұруы қиын» екеніне көзін жеткізгендей болған сәтте, дыбыс шығармай орнымнан көтеріліп, қойға қарай еңбектей бердім. Екі көзім атта — ол ештеңе сезбейді.
Қойды аяқтан сүйреп әкеліп, құлаған аттың үстіне көлденеңінен төңкеріп салдым. Ат селк ете қалды, бірақ кеш еді. Тұсауын шештім. Енді ең қиыны — атты тұрғызу.
— Шу! Масқара болғанда, танадай қойды көтеріп торы ат бірден тура алмады. Бір-екі рет ұмтылып, қайта жата кетті. Амалым таусылып, қамшымен осып жібердім. Ышқына ұмтылып, әрең тұрды. Мен де жанталасып сүйемелдеп, қойды аудартпай ұстап қалдым. Құдай оңдады: қой ердің үстінде дәл тоқтады.
Үйге жеткен түн
Енді өзімнің мінуім мұң болды: бір ебедейсіз қимыл — қой қайта құлайды. Биіктеу төмпек тауып, атты соған тақап, мысықша жабысып жүріп зорға міндім. Содан соң баяғы дағдылы аяңмен қайта тарттым.
Бұрынғыдай бейқам емеспін: қойды еңсеммен жаншып, мықтап басып алғанмын. «Аузы күйген үріп ішеді» деген осы. Өзім бірге құлап түспейінше, қойдан айырылмаймын.
Түн ортасы ауған шамада аман-есен үйге жеттім. Ел тегіс ұйқыда. Үйдегі қонақтар да пырылдап жатыр. Тек шешем ояу екен: дыбысымды естіп, сыртқа атып шықты.
— Шәкіржан, келдің бе, шыбыным? Неге кешіктің?
— Ақан оңбаған танадай дәу қой беріп… — деп, болған жайдың бәрін айтып бердім.
Сіріңке жағып қарасақ, қойдың бір қапталы тап-тақыр қызылшақа болыпты, терісінен шып-шып қан шыға бастаған. Шешем басын шайқап күліп:
— Әй, балам-ай… — деді.
Базардағы «жаралы қойдың» күйі
Кейін сол қой да Алматыға барды. Көп сау қойдың ішінде менің қойым ғана бір бүйірі тап-тақыр қызылшақа болып, өзге қойдан арқасы бір сүйем озып, мал базарында тұрды. Бірақ басқа қойлар түгел өтіп болғанша, бұл өтпеді.
Қызығып келгендер қапталын көре сала селк ете қалады:
— Бұған не болған?
«Не болғанын» айта-айта өзім де жалықтым. Жұрт бір түрлі күмәнмен тыңдайды. Қолында таяғы бар бір ақсақ қазақ қойды көп айналшықтады да, бағасын апа қойлардан да кемітті. Әлсін-әлсін жаралы бүйірін таяғымен шұқып көрсетіп, жамандай береді.
Өзге ешкім алмаған соң, Әкімжан ақ қойды ақыры соған сатты. Қайран қой өз бағасына өтпей, «жылап» кеткендей болды.