Қазақстан Республикасының БҰҰ –ға мүше болып қабылдануы
Қазақстанның БҰҰ-ға қосылуы: тәуелсіздіктің халықаралық мойындалуы
1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін жариялады. 20 желтоқсанда Президент Нұрсұлтан Назарбаев БҰҰ-ның Бас хатшысы Бутрос Бутрос-Галиге жолдаған хатында Сыртқы істер министрі Ақмарал Арыстанбекованы ұйыммен байланыс орнатып, ынтымақтастықты жолға қою үшін жіберіп отырғанын мәлімдеді. 1991 жылғы 31 желтоқсанда Қазақстанның БҰҰ-ға мүшелікке қабылдануы туралы өтініш Бас хатшыға табыс етілді.
1992 жылғы 23 қаңтарда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі өз мәжілісінде Қазақстанды бейбітшіл мемлекет ретінде БҰҰ мүшелігіне қабылдауды Бас Ассамблеяға ұсынды. Ал 1992 жылғы 2 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясының 46-сессиясы Қазақстанды Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше етіп қабылдады. Осылайша еліміздің тәуелсіздігі халықаралық деңгейде танылды.
Институционалдық қадам
1992 жылғы 15 сәуірде Президент Жарлығымен А. Арыстанбекова Қазақстан Республикасының БҰҰ жанындағы Тұрақты өкілі болып тағайындалды. Алғашқы өкілдік құрамы 6 адамнан тұрды.
БҰҰ аясындағы алғашқы басымдықтар
1) Даму және экология
Қазақстан БҰҰ-ның түрлі қорлары мен бағдарламаларымен ынтымақтастық орнатып, ең алдымен Арал мен Семей өңірлерінің әлеуметтік-экономикалық және экологиялық проблемаларын шешуге халықаралық қолдау тартуды мақсат етті.
2) Көпжақты күн тәртібіне үлес
Қазақстан Бас Ассамблея және өзге де органдардың жұмысына белсенді қатысу арқылы саяси, экономикалық және гуманитарлық мәселелерді шешуге үлес қосуды өз міндеті ретінде белгіледі.
1992 жылғы сессиялардағы сыртқы саяси бағдар
1992 жылы өткен БҰҰ-ның 46–47-сессияларында Қазақстан Президентінің сыртқы саяси бағдары жарияланды. Онда қарусыздану, саяси мәселелер, Таяу Шығыстағы жағдай, БҰҰ-ның бітімгерлік қызметі, халықаралық экономикалық ынтымақтастық, есірткі бизнесі мен терроризмге қарсы күрес, адам құқықтары және гуманитарлық ынтымақтастық секілді бағыттар қамтылды.
Қазақстан БҰҰ Жарғысының мақсаттары мен қағидаттарын толық мойындайтынын және халықаралық құқық нормаларын қатаң сақтайтынын мәлімдеді.
Ядролық қарусыздану: халықаралық қауымдастықтың жоғары бағасы
Біріккен Ұлттар Ұйымы Қазақстанның ядролық қарудан ерікті түрде бас тартқан әлемдегі алғашқы мемлекеттердің бірі болғанын және ядролық полигонды жабу туралы тарихи шешімін ерекше жоғары бағалады. 1994 жылдан бастап Бас Ассамблеяның қатарынан үш сессиясында ядролық қарусыздану жөніндегі қарарларда Қазақстанның қосқан үлесі арнайы атап өтілді.
Маңызды құжат
1996 жылғы қыркүйекте Қазақстан ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шартқа (CTBT) қол қойды.
Негізгі логика
Қарусыздану бағыты Қазақстанның халықаралық сенімін күшейтіп, қауіпсіздік саласындағы бастамаларына салмақ қосты.
Семей мен экологиялық апат аймақтары: БҰҰ арқылы қолдау тарту
Қазақстанның БҰҰ шеңберіндегі жұмысының ең маңызды бағыттарының бірі — ел аумағындағы экологиялық апаттар салдарын еңсеруге әлемдік қоғамдастықтың көмегін жұмылдыру, соның ішінде бұрынғы Семей ядролық полигоны аймағындағы зардаптарды жою болды.
Арнайы қарар және халықаралық назар
1997 жылғы 16 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясының 52-сессиясы Семей аймағы халқының денсаулығын жақсартуға және қоршаған орта ахуалын сауықтыруға жәрдем көрсету жөнінде арнайы қарар қабылдады. 1999 жылы Токиода Семей өңірінің проблемалары туралы халықаралық конференция өтіп, ядролық сынақтар салдарын еңсеруге әлемдік қауымдастықтың мүдделілігін көрсетті.
2002 жылдың басындағы мәлімет бойынша Семей аймағын сауықтыруға бағытталған БҰҰ қаражатының жалпы көлемі 26 млн АҚШ долларын құрады.
Көпжақты дипломатиядағы жаңа бағыттар: қауіпсіздік, ғарыш және транзит
Қауіпсіздік Кеңесінің Алматыдағы отырысы
1996 жылғы қазанда Қазақстан бастамасымен Алматыда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің мәжілісі өтіп, Ауғанстан бойынша алғашқы саяси қарар қабылданды.
Ғарыштық мемлекет мәртебесі
1993 жылы өткен кеңестерден кейін Қазақстан Ғарыш кеңістігін бейбіт мақсатта пайдалану жөніндегі комитетке мүше болып кірді.
Транзиттік әлеует
1994 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының 48-сессиясында Орталық Азия мемлекеттерінің транзиттік көлік жүйесін дамытуға қолдау туралы арнайы қарар қабылданды.
Теңізге шығу жолы жоқ елдер күн тәртібі
Аймақ елдерінің ашық теңіздер мен әлемдік нарықтарға шығудағы қиындығын ескере отырып, Қазақстан халықаралық ұйымдар мен донор елдердің қатысуымен теңізге шығу жолы жоқ дамушы елдердің көлік министрлерінің халықаралық конференциясын өткізуге мүдделілік танытты.
ЮНЕСКО, туризм және «Ұлы Жібек жолын» жаңғырту
ЮНЕСКО мен Дүниежүзілік туристік ұйым бірлесіп «Ұлы Жібек жолын жаңғырту мен қалпына келтіру проблемалары» атты бағдарлама әзірледі. 1998 жылғы 27 ақпанда Президент Н. Назарбаевтың Жарлығымен «Жібек жолының тарихи орталықтарын жаңғырту, түркітілдес мемлекеттердің мәдени мұраларын сақтау және туризм инфрақұрылымын дамыту» туралы Қазақстан Республикасының мемлекеттік бағдарламасы бекітілді.
Іске асыру тетігі
Бағдарламаны жүзеге асыру үшін «Жібек жолы — Қазақстан» ұлттық компаниясы құрылып, инвестициялық бағдарлама дайындау және тікелей инвестиция тарту бағытында жұмыс жүргізді.
Қаржылық қолдау мысалдары
- Дүниежүзілік банк техникалық-экономикалық негіздеме үшін 440 мың доллар көлемінде грант бөлуге келісті.
- «Қордай—Успеновка» автожолының құрылысы бойынша Ислам даму банкімен 250 мың доллар көлемінде келісім жасалды.
БҰҰ агенттіктерімен ынтымақтастық: өңірлік даму және әлеуметтік жобалар
БҰҰ-ның Орталық Азия елдерінің экономикасы үшін арнаулы бағдарламасы (СПЕКА) өңір үшін ерекше өзекті болды. Сонымен бірге БҰҰ Даму бағдарламасы (ПРООН), ЮНЕСКО, ЮНИСЕФ, ЮНЕП және өзге құрылымдар арқылы әртүрлі жобаларды іске асыру Қазақстанның тұрақты күн тәртібінің бір бөлігіне айналды.
АЫСШК бастамасы: Азиядағы сенім және қауіпсіздік тетіктері
1992 жылғы 5 қазанда Президент Н. Назарбаев БҰҰ Бас Ассамблеясының мінберінен Азиядағы ықпалдастық және сенім шаралары кеңесін (АЫСШК) шақыру бастамасын жариялады. Бастаманың өзегі — Азия құрлығында алдын алу дипломатиясының тиімді тетіктерін қалыптастыру және қауіпсіздік пен ынтымақтастықтың өзекті мәселелерін талқылайтын тұрақты форум құру еді.
Құжаттық негіз және принциптер
Кеңес құжаттарын әзірлеу үшін 1994 жылғы қазанда арнайы жұмыс тобы құрылып, оның 14 отырысы өтті. 1999 жылғы 14 қыркүйекте Алматыда АЫСШК процесіне қатысушы елдердің сыртқы істер министрлерінің алғашқы кездесуі өтіп, қол қойылған Принциптер декларациясы саммитке дайындықтағы маңызды кезең болды.
Негізгі қағидалар
- Егеменді теңдік және егемен құқықтарды құрметтеу
- Күш қолданбау және күшпен қоқан-лоқы жасамау
- Аумақтық тұтастық
- Дау-жанжалдарды бейбіт реттеу
Ынтымақтастық өлшемдері
- Ішкі істерге араласпау
- Қарусыздану және қаруды бақылау
- Экономикалық және мәдени ынтымақтастық
- Адам құқықтары және негізгі еркіндіктер
Қатысушылар ауқымы және ықпалы
АЫСШК әлемдік саясаттың нақты факторына айналды. Қатысушылар қатарында Ресей, Қытай, Үндістан, Пәкістан, Түркия, Иран, Моңғолия, Израиль, Палестина, Египет, Өзбекстан, Әзірбайжан, Қырғызстан, Тәжікстан, Ауғанстан және Қазақстан бар. Қатысушы елдердің жалпы аумағы шамамен 40 млн шаршы шақырымға жуық (Азияның шамамен 90%-ы), халқы 3 млрд-қа жуық (әлем халқының жартысына жуығы). Үдеріс жұмысына БҰҰ, ЕҚЫҰ, Араб мемлекеттері лигасы секілді ұйымдардың өкілдері де қатысады.
Алматы актісі: институционалдық құрылым
Алматы актісінде мемлекет және үкімет басшыларының кездесулері әр төрт жыл сайын, сыртқы істер министрлерінің кездесулері әр екі жыл сайын өтетіні, ал арнаулы жұмыс топтарының қызметі кемінде жылына бір рет қаралатыны белгіленді.
Жаһандану және БҰҰ: ортақ жауапкершілік туралы көзқарас
БҰҰ-ның мыңжылдық саммитінде сөйлеген сөзінде Президент Н. Назарбаев жаһандану үдерісі дүниежүзілік қоғамдастық алдына жаңа міндеттер қойып отырғанын атап өтті. Жаңа қатерлер мен қауіптер пайда болған жағдайда ұлттар қоғамдастығының уақтылы әрі барабар жауап табуы ерекше маңызды.
Оның айтуынша, БҰҰ-ның басты міндеті — жаһанданудың оңтайлы сипатын қамтамасыз ету. Жаһандану кең мүмкіндіктер ашқанымен, бірқатар елдер үшін шығындар да әкелуі ықтимал. Сондықтан дамушы және өтпелі экономикасы бар мемлекеттердің қажеттіліктеріне жауап беретін, олардың қатысуымен әзірленіп, іске асырылатын тиімді әрі жүйелі шаралар қажет.
Қорытынды
Қазақстан БҰҰ-ға мүшелікке енген сәттен бастап халықаралық күн тәртібіне белсенді араласып, қарусыздану, экологиялық қауіпсіздік, өңірлік тұрақтылық және гуманитарлық ынтымақтастық бағыттарында нақты бастамалар ұсынды. Уақыт өте келе бұл жұмыс жүйелі сипат алып, Қазақстанның халықаралық беделін арттыруға ықпал етті.