Жігіттер сол уақытта көрмекші

Қоңыр күздің мезгілі, сентябрьдің басы еді. Ел орынға отырған шақта, жарық айлы, тыныштығы мол түнде қалың таудың ішімен үш салт атты келе жатты.

Жүргіншілер жүрген қабат-қабат биіктің арасындағы жіңішке өзек кейде тарамданып көп салаға бөлініп, кейде иін тірескен тік жартастардың арасынан жалғызаяқ жолдай болып жіңішкеріп, жыланша иіріледі. Қонарлық жерге кешігіп қалып, жетуге асыққан жолаушылар осы өзекті өрлеп, желе жортып келеді.

Жарық айлы тынық түнде таудың ішіндегі ұлы тыныштықты бұзып тұрған бір-ақ дыбыс бар еді: тастақ жолмен келе жатқан аттылардың тықыры. Бұдан өзге ешбір үн жоқ. Табиғат тастай қатқан жым-жырт.

Бұл шақ — елге тегіс ауыр тиген 16-жылдың реквизициясы күшейіп, дегенін істетіп тұрған кез. Ырғайлының жігіттері топ-тобымен прием жасалып жатқан Ақтас бекетіне кетіп, ел ішіне «алды» деген хабарлар тарай бастаған.

Қалың ел, жалпақ дала басына келген ауыр күннің қайғысынан күңірене күрсінгендей еді. Жалғызынан айырылған кемпір-шал, сүйеніш болған бауырынан айырылған әпке-қарындас қоштасар жерде жылап қалып, елде қалғандар үй ішінде отырып тілеу тілеп, болымсыз үмітке байланып зарлаумен болды.

Ал жақсы атадан шыққан бай-дәулетті әулеттің оқыған жастары елдің бұл күйін көрсе де, көбіне өз бас амандығына мәз. Оның үстіне қырға жаңадан келгендіктен, ағайын аралап, қыдырып жүргендері де бар.

Жігіттер жолға түстен ауған мезгілде шыққанымен, әңгімелесіп аяңдап отырып қоналқыға кешігіп қалды. Тау ішіне кіргеннен бері қатты жүрді.

Келе жатқан тау — Маралдының Бөктері. Ай сәулесі түскен беттер жарқырап, самаладай анық көрінеді. Көлеңке түскен теріскей жақтағы жартастар алыстан қара үңгірдей болып қарауытып, көңілге салқын тыныштықпен бірге болымсыз қауіп сезімін де сіңіргендей.

Бір сағаттай жүрген соң олар бір алаңға шықты. Алда Маралдының көлденең созылған үлкен биіктері, қатпар-қабат шыңдары көрінді. Айдың жансыз жарығына сұрғылттанған кең аспанның бір шетін таудың жотасы жауып, қара қошқыл тіс-тіс болып тұрды.

Осы кезде оң жақтан, қалың жым-жырттың ортасында саңқ етіп ит үрді. Жүргіншілер жалт бұрылып, солай тартты. Біраздан соң кішкене төбенің басына шыққанда, жарты шақырымдай жердегі ауылдың жерошақтағы бірер оты көрінді. Ай сәулесімен шағылысқан ақшыл үйлер айқындалып, ауылдың нобайы білінді.

Жолаушылар жақындағанда көп ит шабаланып үріп шықты. Қонақтар шеттегі ақшыл үйдің сыртына келіп аттан түскенше, иттердің үні басылмады.

Бұл ауылда тағы бір тосын көрініс бар еді: еркек-ұрғашының бәрі шеткі үйдің сыртына топталып, бұларды күткендей. Жолаушылар жақындай бергенде, еркектермен аралас тұрған әйелдер көрінді; бөгде кісілер екенін аңғарған соң, әйелдер үйге қарай тез беттеді.

Сыздық кетіп бара жатқан екі-үш әйелдің арасынан ақ көйлек киген, басында ноғайша оқалы тақиясы бар, жіңішке, сұңғақ бойлы қыздың сыртқы сымбатын байқап қалды.

Еркектер қонақтарды күтіп алды. Ортада бурыл сақалды, жасы елудің шамасындағы келбетті кісі амандасып, танысқан соң, жігіттерді үйіне ертіп жүрді. Бұл — Мақыш ақсақал еді.

Мақыштың дәулеті шағын болғандықтан, үй іші салтанатсыз, қоңырқай еді. Соған қарамастан, ақсақал қонақтарға мал алғызып, қой сойғызып, өзі отырып әр жайды әңгімелесті.

Мақыштың бәйбішесі жүдеу, сарғыш тартқан. Ол көп сөйлемейді; үнсіз отырса да, анда-санда ашаң жүзі сұрланып, қабағы қайғымен түйіліп, ауыр күрсінеді. Баласының қайғысы дендеп тұрғаны сезіледі.

Ақсақалдың жұмсақ, баяу даусы мен әдепті сөзінен жастарға деген құрмет байқалады. Іштегі уайымын жеңіп, көңіл білдіріп отырады. Ал қонақ жігіттер есік ашылған сайын, жасырын үмітпен жалт-жұлт қарап қояды: бірақ көрмек болған қыз бұл үйге кірмеді.

Әңгіме ел басына түскен ауыр күнге ауысқанда, Мақыш ақсақал айналасындағы қайғы-қасіретті айта келіп:

Түн өтті. Қонақтар тамақтанып болған соң, тысқа шығып аттарын жайлатып келіп, төсекке жатты. Бұл күні ойлаған ниет орындалмады: қызды ешқайсысы көре алмады. Бірақ Есімжанға Сыздық сыбырлап тапсырды: «Таңертең ертерек тұрып, жеңгесімен сөйлесіп, қызды қалай да бізге көрінетін қыл!»

Таңертең жігіттер тысқа шыққанда, күн арқан бойындай көтеріліп қалған. Таңға жақын жерді басқан тұман жоғары көтеріліп, қалың шық жерді жапқан; ауа дымқыл, салқын. Қоңыр күздің сызы білінеді. Жерден көтерілген мұнар күн сәулесін әлсіретіп, жансыздандырып тұр.

Мақыш ауылының іргесіндегі Маралдының үлкен қара биігі де осы сағатта бөлек көрінді: тұман таудың төсін құшақтап, сәлдедей толқып бас жағына оралып тұр. Қою сұрғылт мұнардан шың басы көрінбейді.

Есімжан қыздың жеңгесімен сөйлескен екен: шайдан соң жігіттер қораға барсын; Мақыштың баласының отауы тамға кірген, қыз бен жеңгесі сонда отырады — сол кезде көрісуге болады.

Шай ішіліп, жүруге қам жасала бастағанда, Мақыш ақсақал мал жайлатуға шығып кетіпті. Сүлеймен мен Сыздық Есімжанды атқа жіберіп, өздері қораға беттеді.

Қораға кіргенде алдынан ұзын бойлы, ашаң жүзді, қара сұрлау келіншек шықты. Бұл — Мақыштың келіні Рәбиға. Отауы — жалғыз терезелі кішкене там.

Қонақтар төрге шыққанда, үй ішінде көрмек болған қыз Жәмила төсек жиып жүр еді. Екі оқыған жігіттің көзі ең алдымен соған қадалды.

Рәбиғамен бір-екі ауыз қалжың сөз айтылған соң, Жәмила төсек жиып болып, есікке қарай беттеді. Жеңгесі күлімсіреп: «Қайда барасың, отыра тұрсайшы!» — дегенімен, Жәмила жауап қатпады; ақырын күліп, сыртқа шығып кетті.

Аздан соң жігіттер де тысқа шықты. Аттары ерттеліп дайын тұр екен. Үйге кіріп киініп, бәйбіше менен қоштасып шыққанда, төбенің басында жүрген Мақыш ақсақал келіп, қонақтарды аттандырып, әдепті, жылы пішінмен қош айтысты.

Жігіттер кеше келген жолмен ойдағы елге қарай аяңдап кетті. Ауылдан ұзай бере папирос тартысып, әңгімеге кірісті: әуелі қалжың, кейін жаңа көрген қыз жайлы пікір.

Тәжірибелілеу Есімжан Сыздыққа:

Сыздық аздап қысылып, ойланып қалды. Есіне жаңа көрген ақшыл жүзді, көрікті қызыл шырайлы, сымбатты қыз түсті. Ішіндегі болымсыз жылылық жүрегін қозғалтты.

Оның өз ойынша, сақтық сөз — орынды-ақ. Бірақ осы қыздың тұсында бөгелетін ештеңе жоқтай көрінді. Ол Жәмиланың үнсіздігіне қарамай, сыртқы сымбаттың ар жағынан мінездің де бір жылылығын сезгендей болды. Әкесі — есті, үлгілі адам. Кедей болса да, көптің бірі емес: тәртіптері мен мінезі Сыздықтың іздеген адамшылығына жақын.

Есімжан күліп: қызды көрген жерде «жыны ұстап кететін» қызбалық болмасын, салқын сабырмен ойлансын дегені екенін айтты. «Қатын алу — оңай жұмыс емес; оқыған жігітке “қатын тастағыш” деген жала да бар, ойланып алған жөн» деді.

Сүлеймен болса, Есімжанның сақтығын орынсыз көріп: «Сыздықтың айтқаны дұрыс. Қыздың өзі де, әкесі де белгілі. Мен енді осыған тоқтау керек деп білемін!» — деп кесті.

Сөйтіп, сөз аяғы Жәмиланы алуға ниет қылған тоқтамға келді.

Таудан қайтып, ойдағы елге келген соң бір-екі күн өтті. Жігіттердің Мақыштың қызын ұнатып келгенін жақындары білді. Дегенмен, шын тілеулес ағайын: «Оқыған жігіттің таңдауы берік болсын, басқа қыздармен де салыстырсын, өзі әбден толғансын» деп, ел ортасындағы бай Жұмақанның қызын да көріңдер деді.

Сыздықтың өзге жолдастары бұрынғыша ынталы болғанмен, Сыздық енді қыздан-қызға барып көре беруді ыңғайсыз санады. Оның көңіліне бұл іс базардағы саудаға ұқсап, үйленудің ыстық сезімін суытып жіберетіндей көрінді. Оның үстіне, Жәмиланы бір-ақ рет көрсе де, ойы соған байланып қалған еді.

Сөйтсе де көптің талқысына көнді. Бір-екі күннен соң жігіттер Жұмақандікіне күндіз түстене барды. Бірақ үлкен үйде көп отырса да, қыз көрінбеді. Қыз отырған үйге жұрт көзінше барып кіруді ыңғайсыз көріп, Сыздық үйден шықпады.

Түстеніп болған соң қызды көре алмай қайтпақ болғанда, жолдастары «әдейі келген соң тым болмаса пішінін көрейік» деп Сүлейменді алып, бір-екі жігіт қалып қойды. Сыздық Есімжанмен ілгері жүріп кетті.

Кейінгілер қуып жетіп: «Қыз отырған үйге кіре алмадық, бірақ сол үйден шыққан бір қызды көрдік. Киімі жұпыны, көркі жоқ — қазақтың шөп желке қызының өзі сияқты» деді. Сұрастыра келе, анық сол қыз екені белгілі болды. Сыздық бұған аса өкінбеді: бұл күндері ол Жәмиланың үстінен «пәлен қыз артық» деген сөзге құлақ қоя қоймайтын.

Осыдан соң он шақты күн өтті. Жігіттер ақылдаса келе Жәмиләға тоқтағандарын үлкендерге білдірді. Бұл мезгілде күзектегі ел қыстауға тарай бастаған: ауыл-ауыл үлкендері пішен тасып, қора-қопсының жыртық-тесігін бүтіндеп әбігер.

Сыздық асығып жүрсе де, жақындары бірден Мақышқа кісі жібермеді. Бұрын қыз қуып, сөз бастап жүрген ағайынның енді сабыр тартып қалуына іштей наразы болды. Ақыры ауыл шаруасы оңала бергенде, Сыздықтың әкесі Байсалбай бір-екі сыйлас ағайынын жолдас ертіп, Мақышпен құдалық сөйлесуге жіберді.

Төрт-бес күннен соң барғандар Мақышпен ұғысып, беріс-келіс малдың мөлшеріне келісіп қайтты.